Shloka 3
Uttarā-Pratigrahaṇa and Abhimanyu–Uttarā Vivāha
Virāṭa-parva, Adhyāya 67
भयात् संत्रस्तमनस: समाजग्मुस्ततस्तत: । मुक्तकेशास्त्वदृश्यन्त स्थिता: प्राउजलयस्तदा,क्षुत्पिपासापरिश्रान्ता विदेशस्था विचेतस: । जब कौरव-दलके लोग चले गये या इधर-उधर सब दिशाओंमें भाग गये, उस समय बहुत-से कौरवसैनिक जो घने जंगलमें छिपे हुए थे, वहाँसे निकलकर डरते-डरते अर्जुनके पास आये। उनके मनमें भय समा गया था। वे भूखे-प्यासे और थके-माँदे थे। परदेशमें होनेके कारण उनके हृदयकी व्याकुलता और बढ़ गयी थी। वे उस समय केश खोले और हाथ जोड़े हुए खड़े दिखायी दिये
bhayāt saṁtrastamanasaḥ samājagmus tataḥ tataḥ | muktakeśās tv adṛśyanta sthitāḥ prāñjalayas tadā, kṣutpipāsāpariśrāntā videśasthā vicetasaḥ |
Daraufhin kamen sie, im Innern von Furcht erschüttert, von hier und dort zusammen. Da sah man sie stehen, mit gelöstem Haar und gefalteten Händen — erschöpft von Hunger, Durst und Müdigkeit; und weil sie sich in fremdem Land befanden, waren sie verwirrt und im Herzen bedrängt.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Fear and hardship strip away arrogance and social posturing; in crisis, even warriors adopt the posture of surrender (loosened hair, folded hands). The verse highlights the ethical contrast between pride in power and the humility that arises when one recognizes vulnerability—especially when cut off from one’s own land and support.
After the Kaurava forces scatter in different directions, some soldiers—frightened, hungry, thirsty, and exhausted—emerge and gather, appearing with loosened hair and folded hands, standing in a supplicatory manner. The narrator (Vaiśampāyana) describes their distressed condition and mental confusion due to being away from home.