Shloka 6
कालविभाग-निरूपणं तथा युद्धव्यवस्था
Time-Reckoning and Mobilization Counsel
“यदि अज्ञातवास पूर्ण होनेके पहले ही अर्जुन आ गया है, तो पाण्डव फिर बारह वर्षों तक वनमें निवास करेंगे ।। लोभाद् वा ते न जानीयुरस्मान् वा मोह आविशत् | हीनातिरिक्तमेतेषां भीष्मो वेदितुमहति,“वे राज्यके लोभसे अपनी प्रतिज्ञाको स्मरण नहीं रख सके हैं या हमलोगोंमें ही मोह (प्रमाद) आ गया है। इनके तेरहवें वर्षमें अभी कुछ कमी है या अधिक दिन बीत गये हैं; यह भीष्मजी जान सकते हैं
yadi ajñātavāsaḥ pūrṇaḥ bhavituṃ pūrvaṃ eva arjunaḥ āgataḥ, tataḥ pāṇḍavāḥ punaḥ dvādaśa-varṣāṇi vane nivatsyanti. lobhād vā te na jānīyuḥ asmān vā mohaḥ āviśat | hīnā-tiriktam eteṣāṃ trayodaśe varṣe bhīṣmo veditum arhati ||
Vaiśampāyana sagte: „Wenn Arjuna entdeckt worden ist, ehe das Jahr des unerkannten Aufenthalts vollständig vollendet ist, dann müssen die Pāṇḍavas erneut zwölf Jahre im Wald wohnen. Entweder haben sie aus Gier nach dem Königreich ihren eigenen Schwur aus dem Sinn verloren — oder Verblendung hat uns ergriffen. Ob in ihrem dreizehnten Jahr noch Zeit verbleibt oder ob bereits Tage darüber hinaus verstrichen sind — Bhīṣma ist geeignet, dies zu entscheiden.“
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharma as fidelity to one’s vow and the seriousness of conditions attached to agreements. It also warns that greed (lobha) and delusion (moha) can distort judgment, so a qualified elder versed in dharma (Bhīṣma) should determine the correct application of the rule.
A concern is raised that Arjuna may have been revealed before the Pāṇḍavas’ incognito year was fully complete. If so, the penalty would be to repeat twelve years of forest exile. The speaker suggests possible causes—greed or confusion—and points to Bhīṣma as the authority to judge whether the thirteenth year is short, complete, or exceeded.