Previous Verse
Next Verse

Shloka 49

द्रौपद्याः भीमसेन-प्रबोधनम्

Draupadī Awakens Bhīmasena

सुदेष्णाने पूछा--वरारोहे! तुम्हें किसने मारा है? शोभने! तू क्यों रोती है? भद्रे! आज किसका सुख समाप्त हो गया? किसने तुम्हारा अपराध किया है? ४८ ।। (किमिदं पद्मसंकाशं सुदन्तोष्ठाक्षिनासिकम्‌ । रुदन्त्या अवमृष्टास्र॑ पूर्णेन्दुसमवर्चसम्‌ ।। कमलके समान कमनीय, सुन्दर दाँत, ओठ, नेत्र और नासिकासे सुशोभित तथा पूर्णचन्द्रके समान कान्तिमान्‌ तुम्हारा यह मनोहर मुख ऐसा (मलिन) क्‍यों हो रहा है? तुम रोती हुई अपने मुखपर बहे हुए आँसुओंको पोंछ रही हो। बिम्बोष्ठं कृष्णताराभ्यामत्यन्तरुचिरप्रभम्‌ | नयनाभ्यामजिद्दा भ्यां मुखं ते मुजचते जलम्‌ ।। काली पुतलीवाले सरल नेत्रोंसे सुशोभित, बिम्ब-फलके समान अरुण अधरोंसे उपलक्षित और अत्यन्त मनोहर प्रभासे प्रकाशित तुम्हारा मुख इस समय आँसू क्‍यों गिरा रहा है?। वैशम्पायन उवाच तीं नि:श्वस्याब्रवीत्‌ कृष्णा जानन्ती नाम पृच्छसि । भ्रात्रे त्वं मामनुप्रेष्य किमेवं त्वं विकत्थसे ।।) वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तब कृष्णाने लंबी साँसे खींचकर कहा--“तुम सब कुछ जानती हुई भी मुझसे क्या पूछ रही हो? स्वयं ही मुझे अपने भाईके पास भेजकर अब इस प्रकारकी बातें क्‍यों बना रही हो?'। द्रौपहुुवाच कीचको मावधीत्‌ तत्र सुराहारीं गतां तव । सभायां पश्यतो राज्ञो यथैव विजने वने,द्रौपदी फिर बोली--मैं तुम्हारे लिये मदिरा लाने गयी थी। वहाँ कीचकने राजसभामें महाराजके देखते-देखते मुझपर प्रहार किया है; ठीक उसी तरह, जैसे कोई निर्जन वनमें किसी असहाय अबलापर आघात करता हो

vaiśampāyana uvāca |

tām niḥśvasya abravīt kṛṣṇā jānanti nāma pṛcchasi |

bhrātre tvaṃ mām anu-preṣya kim evaṃ tvaṃ vikatthase ||

draupady uvāca |

kīcako mām avadhīt tatra surāhārīṃ gatāṃ tava |

sabhāyāṃ paśyato rājño yathaiva vijane vane ||

Vaiśampāyana sprach: Da seufzte Kṛṣṇā (Draupadī) tief und sagte: „Obwohl du alles weißt, warum fragst du mich? Du selbst hast mich zu deinem Bruder geschickt — warum redest du jetzt, als wolltest du es gering achten?“ Draupadī sagte: „Ich ging, um für dich Wein zu holen. Dort schlug mich Kīcaka — mitten in der Königshalle, vor den Augen des Königs — wie einer eine wehrlose Frau in einem einsamen Wald überfällt.“

वैशम्पायनःVaishampayana
वैशम्पायनः:
Karta
TypeNoun
Rootवैशम्पायन
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, 3, Singular
ताम्her
ताम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormFeminine, Accusative, Singular
निःश्वस्यhaving sighed
निःश्वस्य:
TypeVerb
Rootनिः-श्वस्
Formल्यप् (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage-neutral)
अब्रवीत्spoke
अब्रवीत्:
TypeVerb
Rootब्रू
FormImperfect, 3, Singular
कृष्णाKrishnaa (Draupadi)
कृष्णा:
Karta
TypeNoun
Rootकृष्णा
FormFeminine, Nominative, Singular
जानन्तीknowing
जानन्ती:
TypeVerb
Rootज्ञा
Formशतृ (present active participle), Feminine, Nominative, Singular
नामindeed/forsooth (emphatic particle)
नाम:
TypeIndeclinable
Rootनाम
पृच्छसिyou ask
पृच्छसि:
TypeVerb
Rootप्रच्छ्
FormPresent, 2, Singular
भ्रात्रेto (your) brother
भ्रात्रे:
Sampradana
TypeNoun
Rootभ्रातृ
FormMasculine, Dative, Singular
त्वम्you
त्वम्:
Karta
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormNominative, Singular
माम्me
माम्:
Karma
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormAccusative, Singular
अनुप्रेष्यhaving sent (me)
अनुप्रेष्य:
TypeVerb
Rootअनु-प्रेष्
Formल्यप् (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage-neutral)
किम्why/what
किम्:
TypePronoun
Rootकिम्
FormAccusative, Singular
एवम्thus/in this way
एवम्:
TypeIndeclinable
Rootएवम्
त्वम्you
त्वम्:
Karta
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormNominative, Singular
विकत्थसेboast/talk arrogantly (make up talk)
विकत्थसे:
TypeVerb
Rootवि-कत्थ्
FormPresent, 2, Singular, Atmanepada

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
J
Janamejaya
K
Kṛṣṇā (Draupadī)
D
Draupadī
K
Kīcaka
T
the king (Virāṭa)
R
royal assembly hall (sabhā)

Educational Q&A

The passage highlights the ethical collapse that occurs when power is unchecked and public authority fails to protect the vulnerable. An assault committed openly in the king’s court becomes a critique of negligent kingship: dharma requires rulers and institutions to restrain wrongdoing, not merely witness it.

Draupadī (as Kṛṣṇā), distressed, responds to Sudeshnā’s questioning and explains the cause of her tears: when she went to fetch liquor, Kīcaka attacked her in the royal hall in full view of the king, likening it to an assault in a deserted forest—underscoring both violence and the court’s failure to intervene.