Shloka 23
अग्निवंशवर्णनम् (Agni-vaṃśa-varṇana) / The Genealogy and Function of Agni
जो अपने शरीरमें ही सदा विद्यमान रहनेवाले मनसहित छहों इन्द्रियोंपर अधिकार पा लेता है वह जितेन्द्रिय पुरुष पापोंमें नहीं लगता। फिर पापजनित अनर्थोंसे तो उसका संयोग ही कैसे हो सकता है? ।। रथ: शरीर पुरुषस्य दृष्ट- मात्मा नियन्तेन्द्रियाण्याहुरश्वान् । तैरप्रमत्त: कुशली सददश्नै- दन्ति: सुखं याति रथीव धीर:,पुरुषका यह प्रत्यक्ष देखनेमें आनेवाला स्थूल शरीर रथ है। आत्मा (बुद्धि) सारथि है और इन्द्रियोंको अश्व बताया गया है। जैसे कुशल, सावधान एवं धीर रथी उत्तम घोड़ोंको अपने वशमें रखकर उनके द्वारा सुखपूर्वक मार्ग तै करता है, उसी प्रकार सावधान, धीर एवं साधन-कुशल पुरुष इन्द्रियोंको वशमें करके सुखसे जीवन-यात्रा पूर्ण करता है
yaḥ svadehe sadaiva vidyamānena manasā saha ṣaṇṇām indriyāṇām adhikāraṁ prāpnoti sa jitendriyaḥ puruṣaḥ pāpeṣu na sajjate; punaḥ pāpajanitaiḥ anarthaiḥ tasya saṁyogaḥ kathaṁ bhavet? rathaḥ śarīraṁ puruṣasya dṛṣṭam; ātmā niyantā; indriyāṇy āhuḥ aśvān. tair apramattaḥ kuśalī sad-aśvaiḥ dantīva sukhaṁ yāti rathīva dhīraḥ.
Der Jäger sprach: „Wer die Herrschaft über die sechs Sinne samt dem Geist gewinnt, der stets im eigenen Leib gegenwärtig ist, wird ein selbstbeherrschter Mensch und verfällt nicht der Sünde. Wie könnte er dann je mit den aus der Sünde geborenen Heimsuchungen in Berührung kommen? Der sicht- und greifbare Leib ist wie ein Wagen; das innere Selbst als leitende Einsicht ist der Wagenlenker; und die Sinne heißen die Rosse. Wie ein kundiger, wachsamer und standhafter Lenker, der gut abgerichtete Pferde im Zaum hält, den Weg in Bequemlichkeit und Sicherheit zurücklegt, so vollendet auch der vorsichtige, feste und in der Übung geschickte Mensch, nachdem er die Sinne gezügelt hat, die Reise des Lebens in Wohlergehen.“
व्याध उवाच
Educational Q&A
Mastery over the mind and the six senses prevents one from entering sinful action; therefore the suffering that arises from sin cannot attach to such a person. Ethical safety is rooted in inner discipline and vigilance.
In the hunter’s instruction, he uses a chariot analogy: the body is the chariot, the inner guiding intelligence is the charioteer, and the senses are the horses. A vigilant, skilled person restrains the senses and thus travels the ‘journey of life’ smoothly.