Shloka 18
Gaṅgā-Tīrtha Darśana and the Prelude to the Yavakrīta–Indra Exemplum (लोमश-युधिष्ठिर संवादः)
बन्द्ुवाच एकादशैकादशिन: पशूना- मेकादशैवात्र भवन्ति यूपा: । एकादश प्राणभृतां विकारा एकादशोक्ता दिवि देवेषु रुद्रा:,बन्दीने कहा--प्राणधारी पशुओं (जीवों)-के लिये ग्यारह विषयः हैं। उन्हें प्रकाशित करनेवाली इन्द्रियाँ भी ग्यारह ही हैं, यज्ञ, याग आदियमें यूप भी ग्यारह ही होते हैं, प्राणियोंके विकारः भी ग्यारह हैं, तथा स्वर्गीय देवताओंमें जो रुद्र+ कहलाते हैं; उनकी संख्या भी ग्यारह ही है
bandī uvāca—ekādaśaikādaśinaḥ paśūnām ekādaśaivātra bhavanti yūpāḥ | ekādaśa prāṇabhṛtāṁ vikārā ekādaśoktā divi deveṣu rudrāḥ ||
Bandī sprach: „Für lebende Wesen gibt es elf Erfahrungsbereiche, und die Vermögen, die sie erhellen, sind ebenfalls elf. Auch in den Opfern werden die Opferpfähle (yūpa) als elf bezeichnet. Die Wandlungen der verkörperten Wesen sind elf, und im Himmel unter den Göttern werden auch die Rudras als elf erklärt.“ In diesem Wortwechsel wird eine kosmische Ordnung betont: dieselbe Zahlenharmonie zeigt sich in Ritus, Leib und Götterwelt.
अष्टावक्र उवाच
Educational Q&A
The verse asserts a recurring numerical harmony—‘eleven’—across embodied life (domains/faculties and transformations), ritual practice (yūpas in sacrifice), and the divine world (the Rudras). The implied lesson is that dharma and right understanding recognize an underlying order connecting physiology, ritual, and theology.
In the Vana Parva’s learned contest setting, Bandī advances a riddle-like doctrinal claim using the number eleven, challenging the opponent to match or surpass his enumeration and thereby demonstrate superior insight into Vedic and cosmological principles.