Shloka 4
Śikhaṇḍinī’s Disclosure, Drupada’s Counsel, and the Petition to Yakṣa Sthūṇākarṇa
Udyoga Parva 192
अप्रधृष्यमनावार्यमुद्धूतमिव सागरम् । सेनासागरमक्षोभ्यमपि देवैर्महाहवे,“गंगानन्दन! यह जो पाण्डवोंकी सेना युद्धके लिये उद्यत है। इसमें बहुत-से पैदल, हाथीसवार और घुड़सवार भरे हुए हैं। यह सेना बड़े-बड़े महारथियों एवं उनके विशाल रथोंसे व्याप्त है। लोकपालोंके समान महापराक्रमी एवं महाधनुर्धर भीमसेन, अर्जुन और धृष्टद्युम्न आदि वीर इस सेनाकी रक्षा करते हैं। यह उछलती हुई तरंगोंसे युक्त समुद्रकी भाँति दुर्धर्ष प्रतीत होती है। इसे आगे बढ़नेसे रोकना असम्भव है तथा बड़े-बड़े देवता भी इस महान् युद्धमें इस सैन्य-समुद्रको क्षुब्ध नहीं कर सकते
sañjaya uvāca |
apradhṛṣyam anāvāryam uddhūtam iva sāgaram |
senāsāgaram akṣobhyam api devair mahāhave ||
Sañjaya sprach: «O Sohn der Gaṅgā! Das Heer der Pāṇḍavas—gleich einem aufgewühlten Ozean—ist uneinnehmbar und nicht aufzuhalten. Es ist ein Meer von Heerscharen, erfüllt von Fußvolk, Elefantenreitern und Reiterei; durchsetzt von großen Mahārathis und ihren gewaltigen Streitwagen. Helden wie Bhīmasena, Arjuna und Dhṛṣṭadyumna, an Kraft den Lokapāla gleich und erhabene Bogenschützen, schützen dieses Heer. Es erscheint unbezwinglich wie das Meer mit seinen aufspringenden Wogen; und in dieser großen Schlacht könnten selbst die Götter dieses Heeresmeer nicht in Verwirrung bringen.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and strategic gravity of war: when a cause has gathered overwhelming collective force, it becomes ‘unrestrainable’ like the ocean. It cautions leaders to recognize momentum and consequences—conflict, once fully mobilized, is difficult to halt and cannot be lightly controlled even by the mightiest.
Sañjaya addresses Bhīṣma (Gaṅgā’s son), describing the Pāṇḍavas’ assembled army. Using the ocean simile, he emphasizes its vastness and steadiness, implying that opposing it will be extraordinarily difficult and that it cannot easily be thrown into disorder.