Shloka 124
Ulūka’s Provocation and Keśava’s Counter-Message (उलूकदूत्ये केशवप्रत्युत्तरम्)
शस्त्रौघमक्षय्यमभिप्रवृद्धं यदावगाहा श्रमनष्टचेता: । भविष्यसि त्वं हतसर्वबान्धव- स््तदा मनस्ते परितापमेष्यति,'भाँति-भाँतिके शस्त्र इस सैन्यसागरके जल-प्रवाह हैं। यह अक्षय होनेके साथ ही खूब बढ़ा हुआ है। इसमें प्रवेश करनेपर अधिक श्रमके कारण जब तुम्हारी चेतना नष्ट हो जायगी, तुम्हारे समस्त बन्धु मार दिये जायूँगे, उस समय तुम्हारे मनको बड़ा संताप होगा
sañjaya uvāca | śastraugham akṣayyam abhipravṛddhaṃ yadāvagāhāḥ śrama-naṣṭa-cetāḥ | bhaviṣyasi tvaṃ hata-sarva-bāndhavaḥ tadā manas te paritāpam eṣyati ||
Sañjaya sprach: „Wenn du in diese anschwellende Flut der Waffen eintauchst—scheinbar unerschöpflich und immer weiter wachsend—wirst du von der Anstrengung so zermürbt, dass die Klarheit deines Geistes versagt. Dann, wenn all deine Verwandten erschlagen sind, wird brennende Reue dein Herz ergreifen.“
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse warns that entering a war driven by escalation leads to exhaustion and loss of discernment, and that the slaughter of one’s own kin culminates in intense inner torment—highlighting the ethical weight of violence and the inevitability of moral consequence.
Sanjaya describes the battlefield metaphorically as a swelling, inexhaustible torrent of weapons. He foretells that the one who plunges into it will become mentally overwhelmed by fatigue, and later—after the death of all relatives—will suffer deep remorse.