Shloka 356
Droṇa–Vidura–Gāndhārī Counsel in the Royal Assembly (धर्मार्थयुक्ता सभा-उपदेश-प्रकरणम्)
अहं प्रेष्पश्न॒ दासश्न॒ तवाद्य सुतवत्सले । राजन! तत्पश्चात् पुन: हाथ जोड़कर माताको प्रसन्न करनेके लिये मैंने विनयपूर्वक कहा --“अम्ब! मैं राजा शान्तनुसे उत्पन्न होकर कौरववंशकी मर्यादाका वहन करता हूँ। अतः अपनी की हुई प्रतिज्ञाको झूठी नहीं कर सकता।” यह बात मैंने बार-बार दुहरायी। इसके बाद फिर कहा--'पुत्रवत्सले! विशेषतः तुम्हारे ही लिये मैंने यह प्रतिज्ञा की थी। मैं तुम्हारा सेवक और दास हूँ (मुझसे वह प्रतिज्ञा तोड़नेके लिये न कहो)”
ahaṁ preṣyaś ca dāsaś ca tavādya sutavatsale | rājan tatpaścāt punaḥ kṛtāñjalir mātaraṁ prasādayituṁ vinayapūrvakam avadam— “ambe, ahaṁ rājñaḥ śāntanor utpannaḥ kauravavaṁśasya maryādāṁ vahāmi; ataḥ kṛtāṁ pratijñāṁ mṛṣā kartuṁ na śaknomi” iti. etad ahaṁ punaḥ punaḥ pratyuvāca. tataḥ punar avadam— “sutavatsale, viśeṣatas tavaiva kṛte mayā eṣā pratijñā kṛtā; ahaṁ tava sevakaḥ dāsaś ca (māṁ pratijñābhaṅgāya mā niyojaya)” iti.
Bhīṣma sprach: „O König, o Mutter, die ihren Sohn liebt: Heute bin ich dein Diener und dein Knecht.“ Dann sprach ich erneut, die Hände gefaltet, in Demut, um meine Mutter zu erfreuen: „Mutter, ich bin aus König Śāntanu geboren und trage die Ehre und Zucht des Kuru-Geschlechts; darum kann ich mein Gelübde nicht zur Lüge machen.“ Dies wiederholte ich immer wieder. Und ich fügte hinzu: „O mutterliebende Frau, gerade um deinetwillen habe ich dieses Gelübde abgelegt. Ich bin dein Diener und dein Sklave — verlange nicht von mir, meinen Schwur zu brechen.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage emphasizes dharma as fidelity to a solemn vow (pratijñā). Bhishma frames personal desire and even emotional pressure as secondary to the integrity of one’s pledged word and the honor-code (maryādā) of the Kuru lineage.
Bhishma, speaking to the king, recounts how he repeatedly and respectfully addressed his mother with folded hands, declaring himself her servant, yet refusing to violate the vow he had undertaken—stating that he upholds the Kuru family’s established honor and cannot render his promise false.