Shloka 116
Adhyāya 6: Vidura’s Saṃsāra-Upamā
The Allegory of the Well, Time, and Desire
रात्यहानि तु तान्याहुर्भूतानां परिचिन्तका: । छः: ऋतुएँ ही उसके छः मुख हैं और बारह महीने ही बारह पैर बताये गये हैं। जो चूहे सदा उद्यत रहकर उस वृक्षको काटते हैं, उन चूहोंको विचारशील विद्वान प्राणियोंके दिन और रात बताते हैं
rātryahānī tu tāny āhur bhūtānāṃ paricintakāḥ | ṣaḍ ṛtava eva tasya ṣaḍmukhāḥ proktāḥ dvādaśa māsā eva dvādaśa pādāḥ kathitāḥ | ye mūṣakāḥ sadodyatāḥ san vṛkṣaṃ chindanti tān mūṣakān vicāraśīlā vidvāṃso bhūtānāṃ rātriṃ ca divā ca vadanti |
Vidura erklärt in der Sprache einer moralischen Allegorie, dass der unaufhörliche Lauf der Zeit alle verkörperten Wesen verzehrt. Die Weisen erkennen in den zwei stets tätigen „Mäusen“, die am Baum des Lebens nagen, Tag und Nacht; die sechs „Gesichter“ des Baumes sind die sechs Jahreszeiten, und seine zwölf „Füße“ die zwölf Monate. Die Lehre lautet: Das Leben wird fortwährend von der Zeit abgenutzt; darum soll man zur Unterscheidung erwachen und das Dharma zielbewusst leben, nicht in Nachlässigkeit.
विदुर उवाच
Educational Q&A
Time steadily consumes the lifespan of all beings: day and night ‘gnaw’ without pause, while seasons and months mark the structure of passing time. Therefore one should cultivate discernment and live deliberately in dharma, not in heedlessness.
Vidura is speaking in the Stree Parva and uses a symbolic description—tree, mice, seasons, months—to interpret human life as being continually worn down by the cycle of time.