Shloka 13
Gāndhārī’s Lament and the Identification of Duḥśāsana (स्त्रीपर्व, अध्याय १८)
पूर्वजातिकृतं पापं मन्ये नाल््पमिवानघ । एताभिरननिरिवद्याभिमया चैवाल्पमेधया,प्रत्यग्रवयस: पश्य दर्शनीयकुचानना: । कुलेषु जाता ह्वीमत्य: कृष्णपक्ष्माक्षिमूर्धजा: माधव! देखो, इन महिलाओंकी नयी अवस्था है। इनके वक्ष:स्थल और मुख दर्शनीय हैं। इनकी आँखोंकी बरौनियाँ और सिरके केश काले हैं। ये सब-की-सब कुलीन और सलज्ज हैं। ये हंसके समान गद्गद स्वरमें बोलती हैं; परंतु आज दुःख और शोकसे मोहित हो चहचहाती सारसियोंके समान रोती-बिलखती हुई पृथ्वीपर गिर पड़ी हैं
vaiśampāyana uvāca | pūrvajātikṛtaṃ pāpaṃ manye nālpam ivānagha | etābhir ananirivadyābhir mayā caivālpamedhayā pratyagravayasaḥ paśya darśanīyakucānanāḥ | kuleṣu jātā hrīmatyaḥ kṛṣṇapakṣmākṣimūrdhajāḥ |
Vaiśampāyana sprach: „O Makelloser, ich meine, die in einer früheren Geburt begangene Sünde ist nicht gering—begangen von diesen tadellosen Frauen und auch von mir, der ich nur wenig Einsicht habe. Sieh diese jungen Frauen: Brust und Antlitz sind lieblich anzuschauen. In edlen Geschlechtern geboren, von Natur aus schamhaft, mit schwarzen Wimpern, dunklen Augen und schwarzem Haar; und doch sind sie nun, von Schmerz und Kummer betäubt, zu Boden gestürzt, und ihre süßen Stimmen sind von sanfter Rede in Klage umgeschlagen.“
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames the catastrophic suffering of innocent, noble women as a manifestation of karmic consequence (“sin from a former birth”), highlighting the Mahābhārata’s ethical tension: even the blameless can be swept into the results of collective violence, urging reflection on responsibility and the far-reaching cost of war.
In Strī Parva’s lamentation scenes after the war, Vaiśampāyana describes young, modest women of good families—beautiful and irreproachable—now crushed by sorrow, collapsing and crying on the ground, as the survivors witness the devastation left by the conflict.