Shloka 15
Daṇḍanīti and the King as the Cause of Yuga-Order (दण्डनीतिः राजधर्मश्च युगकारणत्वम्)
(विद्वांस:क्षत्रिया वैश्या ब्राह्मणाश्व बहुश्रुता: । दण्डनीतौ तु निष्पन्ना मन्त्रिण: पृथिवीपते ।। प्रष्टव्यो ब्राह्मण: पूर्व नीतिशास्त्रस्य तत्त्ववित् । पश्चात् पृच्छेत भूपाल: क्षत्रियं नीतिकोविदम् ।। वैश्यशूद्रौ तथा भूय: शास्त्रज्ौ हितकारिणौ ।) पृथ्वीपते! विद्वान् क्षत्रिय, वैश्य तथा अनेक शास््त्रोंके ज्ञाता ब्राह्मण यदि दण्डनीतिके ज्ञानमें निपुण हों तो इन्हें मन््त्री बनाना चाहिये। पहले नीतिशास्त्रका तत्त्व जाननेवाले विद्वान् ब्राह्मणसे किसी कार्यके लिये सलाह पूछनी चाहिये। इसके बाद पृथ्वीपालक नरेशको चाहिये कि वह नीतिज्ञ क्षत्रियसे अभीष्ट कार्यके विषयमें पूछे। तदनन्तर अपने हितमें लगे रहनेवाले शास्त्रज्ञ वैश्य और शूट्रोंसे सलाह ले ।। अज्ञायमाने हीनत्वे संधिं कुर्यात् परेण वै । लिप्सुर्वा कंचिदेवार्थ त्वरमाणो विचक्षण:,अपनी हीनता या निर्बलताका पता शत्रुको लगनेसे पहले ही शत्रुके साथ संधि कर लेनी चाहिये। यदि इस संधिके द्वारा कोई प्रयोजन सिद्ध करनेकी इच्छा हो तो विद्दान् एवं बुद्धिमान् राजाको इस कार्यमें विलम्ब नहीं करना चाहिये
bhīṣma uvāca |
vidvāṃsaḥ kṣatriyā vaiśyā brāhmaṇāś ca bahuśrutāḥ |
daṇḍanītau tu niṣpannā mantriṇaḥ pṛthivīpate ||
praṣṭavyo brāhmaṇaḥ pūrvaṃ nītiśāstrasya tattvavit |
paścāt pṛcchet bhūpālaḥ kṣatriyaṃ nītikovidam ||
vaiśyaśūdrāv tathā bhūyaḥ śāstrajñau hitakāriṇau |
ajñāyamāne hīnatve sandhiṃ kuryāt pareṇa vai |
lipsur vā kañcid evārthaṃ tvaramāṇo vicakṣaṇaḥ ||
Bhīṣma sprach: „O Herr der Erde, gelehrte Kshatriyas, Vaishyas und Brahmanen, die in vielen Lehren bewandert sind—wenn sie in der daṇḍanīti, der Wissenschaft von Herrschaft und Strafe, vollendet sind—soll man zu Ministern bestellen. Zuerst soll der König einen Brahmanen befragen, der das Wesen des nītiśāstra kennt; danach einen Kshatriya, der in der Staatskunst kundig ist. Sodann soll er auch Vaishyas und Shudras anhören, die die praktischen Lehren kennen und dem Wohl des Königs zugetan sind. Ferner: Noch ehe die eigene Schwäche bekannt wird, soll man wahrlich einen Vertrag mit dem Feind schließen; und wenn durch einen solchen Vertrag ein Ziel zu gewinnen ist, darf der weise Herrscher nicht zögern, sondern muss mit Eile handeln.“
भीष्म उवाच