Shloka 19
दानपात्रापात्र-निर्णयः / Determining Worthy Gifts, Recipients, and Permissible Food
घातयित्वा तमेवाजी छलेनाजिद्दायोधिनम् | उपसम्प्रष्टमहामि तमहं केन हेतुना,युधिष्ठिर बोले--मुने! मैं अपने भाई-बन्धुओंका यह महान् एवं रोमाञ्चकारी संहार करके सम्पूर्ण लोकोंका अपराधी बन गया हूँ। मैंने इस सम्पूर्ण भूमण्डलका विनाश किया है। भीष्मजी सरलतापूर्वक युद्ध करनेवाले थे तो भी मैंने युद्धमें उन्हें छलसे मरवा डाला। अब फिर उन्हींसे मैं अपनी शड़काओंको पूछूँ, क्या इसके योग्य मैं रह गया हूँ? अब मैं किस हेतुसे उन्हें मुँह दिखा सकता हूँ?
ghātayitvā tam evājau chalena ajiddāyodhinam | upasaṁpraṣṭum icchāmi tam ahaṁ kena hetunā |
Yudhiṣṭhira sprach: „Nachdem ich bewirkt habe, dass er im Kampf durch List getötet wurde—Bhīṣma, der im Gefecht unbesiegbar war—aus welchem Grund könnte ich mich ihm nun nähern und ihn befragen? Nachdem ich unter meinen eigenen Verwandten eine so gewaltige, haarsträubende Vernichtung verursacht habe, fühle ich mich vor allen Welten schuldig; ich habe die ganze Erde verwüstet. Wie könnte ich ihm überhaupt noch ins Gesicht sehen?“
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds moral accountability after violence: even a ‘just’ victory can be ethically stained when achieved through deceit, and genuine dharma requires humility, remorse, and seeking instruction from the wise—yet without self-excusing one’s wrongdoing.
After the Kurukṣetra war, Yudhiṣṭhira is overwhelmed by grief and guilt. Remembering that Bhīṣma—an undefeated warrior—was brought down through a stratagem, he doubts his own worthiness to approach Bhīṣma and ask him questions on dharma and governance.