Shloka 7
Adhyāya 353 — Kathā-prāmāṇya (Authority of Transmission) and the Brāhmaṇa’s Ascetic Resolve
नागतिर्न गतिस्तस्य ज्ञेया भूतेषु केनचित् । सांख्येन विधिना चैव योगेन च यथाक्रमम्,समस्त प्राणियोंमेंसे कोई भी यह नहीं जान पाता कि वे किस तरह शरीरोंमें आते और जाते हैं? मैं क्रमश: सांख्य और योगकी विधिसे उनकी गतिका चिन्तन करता हूँ; परंतु उस उत्कृष्ट गतिको समझ नहीं पाता। तथापि मुझे जैसा अनुभव है, उसके अनुसार उस सनातन पुरुषका वर्णन करता हूँ
nāgatir na gatis tasya jñeyā bhūteṣu kenacit | sāṅkhyena vidhinā caiva yogena ca yathākramam |
Bhīṣma sprach: „Kein Wesen vermag wahrhaft zu wissen, wie jener (Höchste) unter den Verkörperten kommt und geht. Ich sinne über diese Bewegung der Reihe nach nach, gemäß den Lehren von Sāṅkhya und Yoga, und doch erfasse ich jenen erhabensten Lauf nicht vollständig. Dennoch will ich, nach dem, was ich innerlich geschaut habe, jenen ewigen Menschen schildern.“
पितामह उवाच
Educational Q&A
The verse stresses that the Supreme Reality’s ‘coming and going’ in relation to embodied beings is ultimately beyond ordinary knowing. Even with Sāṅkhya’s analysis and Yoga’s disciplined contemplation, one may approach but not fully capture that highest truth; nevertheless, one should speak from sincere inner discernment and tradition about the eternal Person.
In Śānti Parva, Bhīṣma is instructing Yudhiṣṭhira on liberation-oriented knowledge. Here he prefaces a description of the eternal Person by admitting the limits of conceptual understanding, while affirming that he will present what he has realized through Sāṅkhya and Yoga.