Shloka 8
चिन्तयामि गति चास्य न गतिं वेझि चोत्तराम् । यथाज्ञानं तु वक्ष्यामि पुरुषं तु सनातनम्,समस्त प्राणियोंमेंसे कोई भी यह नहीं जान पाता कि वे किस तरह शरीरोंमें आते और जाते हैं? मैं क्रमश: सांख्य और योगकी विधिसे उनकी गतिका चिन्तन करता हूँ; परंतु उस उत्कृष्ट गतिको समझ नहीं पाता। तथापि मुझे जैसा अनुभव है, उसके अनुसार उस सनातन पुरुषका वर्णन करता हूँ
cintayāmi gatiṃ cāsya na gatiṃ vetsi cottarām | yathājñānaṃ tu vakṣyāmi puruṣaṃ tu sanātanam ||
Bhīṣma sprach: „Ich sinne über den Lauf dieses Wesens nach — doch selbst ich begreife jenes höchste Ziel nicht völlig. Dennoch will ich, nach dem Verständnis, das mir zugänglich ist, den Ewigen Menschen schildern. Denn unter den verkörperten Geschöpfen weiß keiner wahrhaft, auf welche Weise sie in die Leiber eingehen und sie wieder verlassen; darum betrachte ich ihre Bewegung durch die Disziplinen von Sāṅkhya und Yoga und spreche, soweit die Einsicht es gestattet.“
पितामह उवाच
Educational Q&A
Even great sages acknowledge limits in knowing the ‘supreme gati’ (ultimate destiny) of embodied beings; nevertheless, through Sāṅkhya (discernment) and Yoga (discipline), one can meaningfully speak about the Sanātana Puruṣa—the eternal conscious principle beyond bodily coming and going.
In Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma addresses a metaphysical question about how beings take birth and depart. He admits that the highest truth is difficult to grasp fully, then proceeds to teach what he understands about the Eternal Person using the frameworks of Sāṅkhya and Yoga.