Shloka 10
Adhyāya 353 — Kathā-prāmāṇya (Authority of Transmission) and the Brāhmaṇa’s Ascetic Resolve
एको हुताशो बहुधा समिध्यते एक: सूर्यस्तपसो योनिरेका । एको वायुर्बहुधा वाति लोके महोदधिश्चाम्भसां योनिरेक: । पुरुषश्वैको निर्गुणो विश्वरूप- स््तं निर्गुणं पुरुषं चाविशन्ति,अग्नि एक ही है; परंतु वह अनेक रूपोंमें प्रजजलित एवं प्रकाशित होती है। एक ही सूर्य सारे जगत्को ताप एवं प्रकाश देते हैं। तप अनेक प्रकारका है; परंतु उसका मूल एक ही है। एक ही वायु इस जगतमें विविध रूपसे प्रवाहित होती है तथा समस्त जलोंकी उत्पत्ति और लयका स्थान समुद्र भी एक ही है। उसी प्रकार वह निर्गुण विश्वरूप पुरुष भी एक ही है। उसी निर्गुण पुरुषमें सबका लय होता है
eko hutāśo bahudhā samidhyate, ekaḥ sūryas tapaso yonir ekā | eko vāyur bahudhā vāti loke, mahodadhiś cāmbhasāṁ yonir ekaḥ | puruṣaś caiko nirguṇo viśvarūpas, taṁ nirguṇaṁ puruṣaṁ cāviśanti |
Bhīṣma sprach: „Das Feuer ist eines, und doch lodert es auf vielerlei Weise, wenn es durch verschiedene Brennstoffe entfacht wird. Die Sonne ist eine, und aus ihr kommen Wärme und Licht der Welt. Askese (tapas) erscheint in vielen Gestalten, doch ihr Ursprung ist einer. Der Wind ist einer, und dennoch durchzieht er die Welt in mannigfaltigen Strömungen; und der Ozean ist einer, der einzige Schoß und Ruheort aller Wasser. Ebenso ist der eigenschaftslose Puruṣa (nirguṇa) einer—obgleich er als das Universum in unzähligen Formen erscheint—und in eben diesen eigenschaftslosen Puruṣa gehen alle Wesen zuletzt ein.“
पितामह उवाच
Educational Q&A
Multiplicity in the world is an expression of a single underlying reality: just as one fire, sun, wind, and ocean appear in many modes, so the one attributeless Purusha appears as the universe; ultimately, beings resolve back into that one source.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Bhīṣma addresses Yudhiṣṭhira and explains metaphysical unity through natural analogies, emphasizing the one Nirguṇa Purusha as the origin and final resting-place of all.