Shloka 13
Atithi’s Direction to the Nāga-sage Padma at Naimiṣa (अतिथ्युपदेशः—नैमिषे पद्मनागोपाख्यानप्रस्तावः)
न हांते मन्त्राणां हवनमस्ति न विना पुरुषं तपः सम्भवति | हविर्मन्त्राणां सम्पूजा विद्यते देवमानुष-ऋषीणामनेन त्वं होतेति नियुक्त: | ये च मानुष-होत्राधिकारास्ते च ब्राह्मणस्य हि याजनं विधीयते न क्षत्रवैश्ययोर्दधिजात्योस्तस्माद् ब्राह्मणा हाग्निभूता यज्ञानुद्तन्ति । यज्ञास्ते देवांस्तर्पयन्ति देवा: पृथिवीं भावयन्ति शतपथेडपि हि ब्राह्मणमुखे भवति
na hānte mantrāṇāṁ havanam asti na vinā puruṣaṁ tapaḥ sambhavati | havirmantrāṇāṁ sampūjā vidyate devamānuṣa-ṛṣīṇām anena tvaṁ hoteti niyuktaḥ | ye ca mānuṣa-hotṛ-adhikārās te ca brāhmaṇasya hi yājanaṁ vidhīyate na kṣatravaiśyayoḥ dvijātyos tasmād brāhmaṇā hāgnibhūtā yajñān udvahanti | yajñās te devāṁs tarpayanti devāḥ pṛthivīṁ bhāvayanti śatapathenāpi hi brāhmaṇamukhe bhavati |
Arjuna sprach: „Ohne Mantras gibt es keine Opfergabe, und ohne einen menschlichen Handelnden kann Tapas (Askese) nicht vollbracht werden. Durch Mantras, die mit den Opfergaben (havis) verbunden sind, werden Götter, Menschen und ṛṣis gebührend verehrt; darum, o Feuer, bist du zum Hotṛ bestellt. Unter den Menschen gehört das Recht, als Hotṛ zu wirken, allein dem Brāhmaṇa, denn für ihn ist die Vorschrift des Opfer-Offiziierens festgelegt. Kṣatriya und Vaiśya sind, obwohl zweimalgeboren (dvija), nicht zur priesterlichen Offiziation befugt; daher tragen die Brāhmaṇas—gleichsam verkörpertes Feuer—die Last der Opfer. Diese Opfer sättigen die Götter, und die Götter wiederum lassen die Erde in Wohlstand erblühen. Selbst die Śatapatha-Brāhmaṇa spricht davon, dass die Gabe in den Mund des Brāhmaṇa gelegt wird.“
अजुन उवाच
Educational Q&A
Ritual efficacy depends on both sacred speech (mantra) and a qualified human agent; within the varṇa-based dharma framework presented here, priestly officiation (hotṛ/yājana) is assigned to Brāhmaṇas, and sacrifice is portrayed as sustaining a reciprocal order: humans nourish gods through yajña, and gods sustain the earth’s prosperity.
Arjuna explains the logic of Vedic sacrifice: mantras and offerings constitute worship of gods, humans, and seers; Agni is appointed as the Hotṛ’s medium; and the human officiant role is restricted to Brāhmaṇas. He supports the point by invoking a Vedic authority (Śatapatha Brāhmaṇa) and concludes with the cosmic economy where yajña pleases the gods and the gods make the earth flourish.