Shloka 36
नारद–शुक संवादः
Impermanence, Svabhāva, and Śuka’s Resolve for Yoga
नृपश्रेष्ठ! यह आन्वीक्षिकी विद्या (त्रयी, वार्ता और दण्डनीति--इन तीन विद्याओंकी अपेक्षासे) चौथी बतायी गयी है। यह मोक्षमें सहायक है। पचीसवें तत्त्वरूप पुरुषसे अधिष्ठित उस विद्याका मैंने तुमसे प्रतिपादन किया था (वही विश्वावसुके निकट भी कही गयी) ॥। अथोक्तस्तु मया राजन् राजा विश्वावसुस्तदा । श्रूयतां यद् भवानस्मान् प्रश्न॑ सम्पृष्टवानिह,राजन्! उस समय मैंने राजा विश्वावसुसे कहा--“गन्धर्वराज! आपने यहाँ मुझसे जो प्रश्न पूछे हैं, उनका उत्तर सुनिये
nṛpaśreṣṭha! iyaṃ ānvīkṣikī vidyā (trayī-vārtā-daṇḍanīti—etāsu tisṛṣu vidyāsu apekṣayā) caturthī proktā. eṣā mokṣe sahāyinī. pañcaviṃśe tattvarūpe puruṣeṇa adhiṣṭhitāṃ tāṃ vidyāṃ mayā te pratipāditā (sā viśvāvasoḥ samīpe’pi kathitā) || athoktas tu mayā rājan rājā viśvāvāsuḥ tadā | śrūyatāṃ yad bhavān asmān praśnaṃ sampṛṣṭavān iha ||
„O bester der Könige, diese Disziplin namens Ānvīkṣikī—als vierte Lehre gezählt im Verhältnis zu den drei (der vedischen Trias, der Ökonomie und der Staats- und Strafkunst)—gilt als Helferin auf dem Weg zur Befreiung. Ich habe dir bereits jenes Wissen dargelegt, das auf dem fünfundzwanzigsten Prinzip, dem Puruṣa, gründet; dieselbe Lehre wurde auch in Gegenwart des Königs Viśvāvasu gesprochen. Dann, o König, wandte ich mich an König Viśvāvasu: ‚O Herr der Gandharvas, höre nun die Antwort auf die Frage, die du mir hier gestellt hast.‘“
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Ānvīkṣikī—disciplined philosophical inquiry—is presented as a distinct and superior aid to mokṣa, because it is grounded in knowledge of Puruṣa (the 25th principle), i.e., the conscious self that underlies and transcends material categories.
Yājñavalkya reminds the king that he has already taught this liberating inquiry and notes that the same doctrine was taught earlier to the Gandharva king Viśvāvasu; he then transitions into addressing Viśvāvasu directly, inviting him to hear the answer to his question.