Shloka 36
Jarā-Mṛtyu-anatikrama: Janaka–Pañcaśikha-saṃvāda
Aging and Death Cannot Be Overstepped
“पहले जो मैंने इसके प्रति ममता की थी, उसके कारण मुझे भिन्न-भिन्न योनियोंमें भटकना पड़ा। यद्यपि मैं ममतारहित हूँ तो भी इस प्रकृतिजनित ममताने भिन्न-भिन्न योनियोंमें मुझे डालकर मेरी बड़ी दुर्दशा कर डाली ।।
pūrvaṃ yā mayā ’smin prati mamatā kṛtā, tayā hetunā me nānāyoniṣu bhramaṇaṃ prāptam | yadyapy ahaṃ mamatārahitaḥ, tathāpi prakṛtijanita-mamatayā nānāyoniṣu nikṣipya mama mahad duḥkhaṃ kṛtam || yoniṣu vartamānena naṣṭasaṃjñena cetasā | na mamātrānayā kāryam ahaṃkārakṛtātmayā ||
Vasiṣṭha sprach: „Einst, weil ich mich mit besitzergreifender Anhaftung daran klammerte, wurde ich gezwungen, durch vielerlei Arten von Geburten zu wandern. Obgleich ich nun frei von persönlicher Bindung bin, hat jene aus Prakṛti geborene Anhaftung mich doch in verschiedene Schoße geschleudert und in großes Elend gestürzt. Während ich durch diese Geburten ging, verlor mein Geist seine klare Wachheit. Jetzt habe ich keinen Nutzen mehr von dieser durch Ahamkāra gemachten Natur; ich werde nicht zulassen, dass das Gefühl von ‚Ich‘ und ‚Mein‘ mich erneut beherrscht.“
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Possessive attachment (mamatā) and ego-sense (ahaṃkāra) bind consciousness to saṃsāra, producing repeated births and loss of clarity. Freedom comes by refusing identification with ego-made nature and cultivating detachment and self-knowledge.
Vasiṣṭha reflects on his own past bondage: due to earlier possessiveness he wandered through many births and his awareness became obscured. He now declares renunciation of ego-driven identification with Prakṛti, marking a turn toward liberation.