Shloka 30
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
एतावदेव तत्त्वानां सांख्यमाहुर्मनीषिण: । सांख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे रता:,सांख्यशास्त्रीय विधि-विधानके ज्ञाता और सदा सांख्यमार्गमें ही अनुरक्त रहनेवाले मनीषी पुरुष इतनी ही सांख्यसम्मत तत्त्वोंकी संख्या बतलाते हैं। अर्थात् अव्यक्त, महत्तत्त्व, अहंकार तथा पज्चतन्मात्रा--इन आठ प्रकृतियोंसहित उपर्युक्त सोलह विकार मिलकर कुल चौबीस तत्त्व सांख्यशास्त्रके विद्वानोंने स्वीकार किये हैं
etāvad eva tattvānāṃ sāṅkhyam āhur manīṣiṇaḥ | sāṅkhye vidhividhānajñā nityaṃ sāṅkhyapathe ratāḥ ||
Vasiṣṭha sprach: „Nur dies ist die sāṅkhya‑mäßige Aufzählung der Prinzipien, so erklären es die Weisen. Wer Methode und Zucht des Sāṅkhya kennt und immerdar seinem Pfad ergeben bleibt, nennt genau diese Zahl der Wirklichkeiten.“
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse affirms that Sāṅkhya is fundamentally an exact enumeration of tattvas (principles of reality), and that authoritative teachers who follow Sāṅkhya’s disciplined method agree on a definite, limited count—classically understood as the standard Sāṅkhya set of principles.
Vasiṣṭha is instructing his listener within the Śānti Parva’s philosophical discourse, clarifying what competent Sāṅkhya practitioners maintain about the number of fundamental principles, thereby grounding the discussion in a recognized doctrinal consensus.