Shloka 9
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
इस प्रकार यह समस्त स्थावर-जड़म शरीर पञ्चभूतमय ही है। प्रलयकालमें यह परमात्मामें ही लीन होता है और सृष्टिके आरम्भमें पुनः उन्हींसे प्रकट हो जाता है ।। महाभूतानि पज्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् । विषयान् कल्पयामास यस्मिन् यदनुपश्यति,सम्पूर्ण भूतोंकी सृष्टि करनेवाले ईश्वरने समस्त प्राणियोंमें पठचमहाभूतोंका ही विभागपूर्वक समावेश किया है। देहके भीतर जिस भूतके स्थित होनेसे मनुष्य जो कार्य देखता है, वह बताता हूँ; सुनो
evaṁprakāraṁ idaṁ samastaṁ sthāvara-jaḍaṁ śarīraṁ pañcabhūtamayaṁ hi. pralayakāle tat paramātmani eva līyate ca sṛṣṭer ārambhe punaḥ tasmād eva prakaṭībhavati. mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt; viṣayān kalpayāmāsa yasmin yad anupaśyati. sampūrṇa-bhūtānāṁ sṛṣṭi-kartā īśvaraḥ sarva-prāṇiṣu pañca-mahābhūtānāṁ vibhāga-pūrvakaṁ samāveśaṁ kṛtavān. dehasya bhitare yasya bhūtasya sthitau manuṣyaḥ yat karma paśyati, tat te vakṣyāmi; śṛṇu.
Bhīṣma sprach: „So besteht dieser ganze Leib — sei er der eines Unbeweglichen oder eines Lebewesens — aus den fünf großen Elementen. Zur Zeit der Auflösung (pralaya) geht er allein im höchsten Selbst auf, und zu Beginn der Schöpfung tritt er wieder aus Ihm hervor. Der Herr, Schöpfer aller Wesen, hat diese fünf großen Elemente in jedes Geschöpf verteilt und eingepflanzt. Nun höre: Je nachdem, welches Element im Körper überwiegt, so nimmt der Mensch wahr und so wendet er sich bestimmten Arten des Handelns zu.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
All embodied existence is constituted by the five great elements and ultimately returns to the Supreme Self at dissolution; the Lord distributes these elements within beings, shaping perception and activity according to elemental predominance.
In the Shanti Parva instruction, Bhishma continues his philosophical discourse, explaining to his listener(s) how the cosmos and the body arise from the Supreme, how they dissolve back into it, and introducing an analysis of how the five elements function within the body to condition experience and action.