Shloka 10
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
शब्दश्रोत्रे तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् । रस: स्नेहश्न जिह्ना च अपामेते गुणा: स्मृता:,शब्द, श्रोत्रेन्द्रिय और सम्पूर्ण छिद्र--ये तीन आकाशके कार्य हैं। रस, स्नेह तथा जिह्ना --ये तीनों जलके गुण या कार्य माने गये हैं
śabdaśrotre tathā khāni trayam ākāśayonijam | rasaḥ snehaś ca jihvā ca apām ete guṇāḥ smṛtāḥ ||
Bhīṣma erläutert die elementare Beschaffenheit von Leib und Welt: „Klang (śabda), das Hörorgan (śrotra) und die Körperöffnungen — diese drei gelten als aus ākāśa (Äther/Raum) hervorgegangen. Ebenso werden Geschmack (rasa), Feuchtigkeit bzw. Fließfähigkeit (sneha) und die Zunge (jihvā) als die kennzeichnenden Qualitäten und Funktionen von ap (Wasser) erinnert.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
That sensory qualities and organs correspond to specific elements: ākāśa is characterized by sound and gives rise to hearing and bodily apertures, while water is characterized by taste and moisture and is linked with the tongue. This frames embodiment as an ordered system useful for self-knowledge and detachment.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and allied philosophical topics. Here he is presenting an elemental analysis (bhūta-guṇa/indriya mapping) as part of a broader teaching on understanding the body, perception, and the constituents of experience.