Shloka 24
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
सरितां सागरो भर्ता यथा वेलामिवोर्मिवान् | इति भावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते,जैसे सरिताओंका स्वामी समुद्र उत्ताल तरंगोंसे युक्त होनेपर भी अपनी तटभूमिका उल्लंघन नहीं करता है, उसी प्रकार सात्विक आदि भावोंसे युक्त बुद्धि तीनों गुणोंका उल्लंघन नहीं करती। भावनामय मनमें ही चक्कर लगाती रहती है
Bhīṣma uvāca | saritāṁ sāgaro bhartā yathā velām ivōrmivān | iti bhāvagatā buddhir bhāve manasi vartate ||
Bhīṣma sprach: „Wie der Ozean, der Herr der Flüsse, obgleich von aufwühlenden Wogen erfüllt, sein Ufer nicht überschreitet, so überschreitet auch der Intellekt—gefärbt von Zuständen wie dem sāttvika und den übrigen—nicht die Grenzen der drei guṇas. Er kreist fortwährend innerhalb des Geistes, der aus solchen Dispositionen besteht.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even when the intellect is stirred by various inner moods (sāttvika, rājasa, tāmasa), it still functions within the limits set by the three guṇas; true discipline is to recognize these bounds and not be carried beyond them by agitation—like the ocean’s waves that do not cross the shore.
In the Śānti Parva’s instruction, Bhīṣma continues his discourse on inner governance and ethical steadiness, using a natural image (the ocean and its boundary) to explain how mind and intellect operate within the framework of the guṇas.