Shloka 12
उशनसः (शुक्रस्य) चरितम् — The Account of Uśanā (Śukra): Yoga, Grievance, and Pacification
अयत्नसाध्यं मुनयो वदन्ति ये चापि मुक्तास्त उपासितव्या: । त्वया च लोकेन च सामरेण तस्मान्नमस्यामि महर्षिसड्घान्,ऋषि-मुनि कहते हैं कि ब्रह्मकी प्राप्ति किसी क्रियात्मक यत्नसे साध्य नहीं है। इसके लिये तो देवताओंसहित सम्पूर्ण जगत्को और तुमको उन पुरुषोंकी उपासना करनी चाहिये, जो जीवन्मुक्त हैं; अतएव मैं महर्षियोंके समुदायको नमस्कार करता हूँ
ayatna-sādhyaṃ munayo vadanti ye cāpi muktās ta upāsitavyāḥ | tvayā ca lokena ca sāmareṇa tasmān namasyāmi maharṣi-saṅghān ||
Bhīṣma sprach: Die Weisen erklären, dass die Verwirklichung des Brahman nicht durch bloß äußeres, mühevolles Handeln erlangt wird. Darum sollst du—und die ganze Welt samt den Göttern—jene verehren und ihnen dienen, die schon zu Lebzeiten befreit sind. Aus diesem Grund verneige ich mich vor den Versammlungen der großen Rishis.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation (Brahman-realization) is not secured by external, action-based striving alone; one should seek guidance and cultivate reverence for realized sages (especially jīvanmuktas), whose presence and instruction orient the seeker toward true knowledge and inner freedom.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma addresses Yudhiṣṭhira and emphasizes the authority of sages: he cites their view on the nature of liberation and concludes by offering homage to the community of great ṛṣis, presenting them as exemplars and worthy objects of upāsanā.