Shloka 4
मोक्षधर्मः — स्नेहपाशच्छेदः
Mokṣa-dharma: Cutting the Bonds of Attachment
न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूषयेदपि । न प्रत्यक्ष परोक्षं वा दूषणं व्याहरेत् क्वचित्,न नेत्रसे, न मनसे और न वाणीसे ही वह दूसरेके दोष देखे, सोचे या कहे। किसीके सामने या परोक्षमें पराये दोषकी चर्चा कहीं न करे
na cakṣuṣā na manasā na vācā dūṣayed api | na pratyakṣa-parokṣaṃ vā dūṣaṇaṃ vyāharet kvacit ||
Bhishma sprach: „Man soll an einem anderen keinen Fehler suchen – weder mit den Augen, noch im Geist, noch durch Worte. Niemals soll man Tadel aussprechen, weder ins Gesicht noch hinter dem Rücken.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
To practice restraint at three levels—seeing, thinking, and speaking—by avoiding fault-finding and blame, whether openly or in private. Ethical discipline begins with how one perceives others, forms judgments, and uses speech.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma, Bhīṣma continues his counsel on righteous conduct, emphasizing moral self-governance and the avoidance of disparaging others in any setting.