Shloka 5
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
पश्यती भवते दृष्ठी रसती रसन॑ भवेत् | जिप्रती भवति प्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक्,वही देखते समय दृष्टि और रसास्वादनके समय रसना हो जाती है। जब वह गन्धको ग्रहण करती है, तब वही प्राणेन्द्रिय कहलाती है। इस प्रकार बुद्धि ही पृथक्-पृथक् विकृत होती है
paśyatī bhavate dṛṣṭiḥ rasatī rasanā bhavet | jighratī bhavati prāṇaṃ buddhir vikriyate pṛthak ||
Vyāsa erläutert, dass ein und dieselbe innere Fähigkeit je nach Funktion als verschiedene Sinnkräfte erscheint: Wenn sie Formen erfasst, heißt sie Sehen; wenn sie schmeckt, wird sie zur Zunge; wenn sie riecht, nennt man sie den Lebenssinn (prāṇa). So erfährt der Intellekt selbst unterschiedliche Wandlungen und wird als getrennte Vermögen beschrieben, obgleich er dem Wesen nach einer ist.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that what we call separate sense-faculties are functional modifications of a single inner principle—buddhi—so multiplicity is a matter of operation and naming, not ultimate separateness.
In the didactic discourse of Śānti Parva, Vyāsa is explaining the inner mechanics of perception: the same inner faculty is designated as sight, taste, or (in relation to smell) prāṇa, depending on the activity it performs.