Shloka 16
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
स््नातकानामिदं शास्त्र वाच्यं पुत्रानुशासनम् । तदिदं नाप्रशान्ताय नादान्तायातपस्विने,बेटा! व्रतधारी स्नातकोंको ही तुम इस मोक्ष-शास्त्रका उपदेश करना। जिसका मन शान्त नहीं है, जिसकी इन्द्रियाँ वशमें नहीं हैं तथा जो तपस्वी नहीं है, उसे इस ज्ञानका उपदेश नहीं करना चाहिये गुणान् नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि । मनः:षष्ठानि सर्वाणि बुद्धयभावे कुतो गुणा:
vyāsa uvāca | snātakānām idaṃ śāstraṃ vācyaṃ putrānuśāsanam | tad idaṃ nāpraśāntāya nādāntāyātapasmine | guṇān nenīyate buddhir buddhir evendriyāṇy api | manaḥ-ṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhy-abhāve kuto guṇāḥ ||
Vyāsa sprach: Diese Lehre—eine Unterweisung für die Söhne—soll denen vermittelt werden, die das disziplinierte Schülerleben vollendet haben und nach Gelübden leben. Diese Befreiungslehre darf nicht einem gelehrt werden, dessen Geist nicht ruhig ist, dessen Sinne nicht gezügelt sind und der sich nicht der Askese widmet. Denn durch den Intellekt (buddhi) wird man zu den Tugenden geführt, und der Intellekt lenkt auch die Sinne. Da Geist und die übrigen Fähigkeiten (insgesamt sechs) vom Vorhandensein des Intellekts abhängen, wie sollten Tugenden dort entstehen, wo wahre Unterscheidungskraft fehlt?
व्यास उवाच
Educational Q&A
Liberation-teaching should be given only to a qualified, disciplined recipient: one who is calm, self-restrained, and committed to tapas. Virtue and self-mastery depend on buddhi (discernment); without it, the mind and senses cannot be rightly governed, and ethical qualities do not take root.
In the Śānti Parva’s instructional setting, Vyāsa lays down a rule of transmission: this ‘instruction to a son’—a mokṣa-oriented doctrine—is to be taught selectively. He justifies this by explaining the inner hierarchy: buddhi guides virtues and regulates the senses; without discernment, the mental-sensory complex cannot sustain dharmic qualities.