Shloka 15
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
नवनीतं यथा दध्नः काष्ठादग्निर्यथैव च । तथैव विदुषां ज्ञानं पुत्र हेतो: समुद्धूतम्,बेटा! मनुष्य जैसे दहीसे मक्खन निकालते हैं और काठसे आग प्रकट करते हैं, उसी प्रकार मैंने भी विद्वानोंके लिये ज्ञानजनक यह मोक्षशास्त्र शास्त्रोंकी मथकर निकाला है यदूर्ध्व पादतलयोरवाड्मूर्थ्नश्व॒ पश्यति । एतस्मिन्नेव कृत्ये तु वर्तते बुद्धिरुत्तमा पैरोंसे ऊपर और मस्तकसे नीचे मनुष्य जो कुछ देखता है अर्थात् सम्पूर्ण शरीरको जो अहंभावसे देखना है, इस कार्यमें उत्तम बुद्धि प्रवृत्त होती है। तात्पर्य यह कि शरीरमें जो अहंभावका अनुभव है, वह बुद्धिका ही रूपान्तर है
navanītaṁ yathā dadhnaḥ kāṣṭhād agnir yathaiva ca | tathaiva viduṣāṁ jñānaṁ putra hetoḥ samuddhūtam || yad ūrdhva-pādatayor avāṅ-mūrdhnaś ca paśyati | etasminn eva kṛtye tu vartate buddhir uttamā ||
Vyāsa sprach: „Mein Sohn, wie Butter aus geronnener Milch herausgebuttert wird und wie Feuer aus Holz hervorgebracht wird, so ist auch diese befreiende Lehre, die wahre Erkenntnis hervorbringt, für die Gelehrten durch das ‘Buttern’ der Schriften gewonnen worden. Und alles, was ein Mensch im Körper als ‘Ich’ wahrnimmt—von den Fußsohlen aufwärts und vom Scheitel abwärts—gerade in diesem Vorgang ist der höchste Intellekt (buddhi) tätig. Das ‘Ich’-Gefühl im Körper ist in Wahrheit nur eine Umwandlung des Intellekts.“
व्यास उवाच
Educational Q&A
Liberating knowledge is not invented but extracted as an essence through disciplined inquiry—like butter from curd or fire from wood. The verse also points to a key psychological insight: the sense of ‘I’ tied to the body is a function (a modification) of buddhi, not the true Self; recognizing this supports detachment and the pursuit of mokṣa.
Vyāsa addresses his ‘son’ (the listener in the discourse) and justifies the mokṣa-śāstra he is presenting: it is distilled from the broader śāstric tradition. He then analyzes embodied self-perception, explaining that the intellect’s activity constructs the body-centered ‘I’-sense.