Shloka 11
सूक्ष्मभूत-भूतात्मविज्ञानम्
Knowing the subtle principle and the bhūtātman through yoga
येन पूर्णमिवाकाशं भवत्येकेन सर्वदा | शून्यं येन जनाकीर्ण त॑ देवा ब्राह्मणं विदु:,जो सदा अपने सर्वव्यापी स्वरूपसे स्थित होनेके कारण अकेले ही सम्पूर्ण आकाभमें परिपूर्ण-सा हो रहा है तथा जो असंग होनेके कारण लोगोंसे भरे हुए स्थानको भी सूना समझता है, उसे ही देवतालोग ब्राह्मण (ब्रह्मज्ञानी) मानते हैं
yena pūrṇam ivākāśaṃ bhavaty ekena sarvadā | śūnyaṃ yena janākīrṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ ||
Vyāsa sprach: Wer, stets in seinem allgegenwärtigen Wesen verweilend, allein zu sein scheint und doch den ganzen Himmel füllt, als wäre er vollendet; und wer, weil er unangehaftet ist, selbst einen von Menschen überfüllten Ort als leer betrachtet—den erkennen die Götter als einen wahren Brāhmaṇa, als Kenner Brahmans.
व्यास उवाच
Educational Q&A
A true brāhmaṇa is defined not by birth or ritual but by realization and detachment: established in the all-pervading Self, he remains inwardly complete and untouched, seeing even crowded worldly life as empty of binding attachment.
In Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vyāsa characterizes the marks of a Brahman-knower: one who abides alone in the universal Self and remains unentangled amid society, thereby earning recognition (even by the gods) as a true brāhmaṇa.