Shloka 7
Vānaprastha-vṛtti and the Transition toward the Fourth Āśrama (वानप्रस्थवृत्तिः चतुर्थाश्रमोपक्रमश्च)
यदि वा पुरुषव्याप्रो यदि वा क्लेशधारित: । तरत्येवं महादुर्ग जरामरणसागरम्,मनुष्य अत्यन्त दारुण हो या सम्पूर्ण वेदोंका ज्ञाता हो अथवा ब्राह्मण होकर भी वैदिक ज्ञानसे शून्य हो अथवा धर्मपरायण एवं यज्ञशील हो या घोर पापाचारी हो अथवा पुरुषोंमें सिंहके समान शूरवीर हो या बड़े कष्टसे जीवन धारण करता हो, वह यदि इन बारह योगोंका भलीभाँति साक्षात्कार अर्थात् ज्ञान कर ले तो जरा-मृत्युके परम दुर्गम समुद्रसे पार हो जाता है
yadi vā puruṣavyāpro yadi vā kleśadhāritaḥ | taraty evaṁ mahādurgaṁ jarāmaraṇasāgaram ||
Vyāsa sprach: Ob jemand tatkräftig in weltlichem Streben aufgeht oder das Leben nur unter Mühsal aufrechterhält—wenn er die hier gelehrten zwölf yogischen Disziplinen wahrhaft, in unmittelbarer Erkenntnis, verwirklicht, dann überschreitet er den überaus schwer zu durchquerenden Ozean von Alter und Tod. Die Lehre betont: Befreiung ist nicht durch Stand, Gelehrsamkeit, rituelle Vollendung oder gar früheres Verhalten begrenzt; entscheidend ist die echte Verwirklichung des Yoga-Wissens, das über die Sterblichkeit hinausführt.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Liberation is achieved by direct realization of the yogic disciplines (here summarized as ‘twelve yogas’), not by external markers such as social identity, ritual status, or even one’s previous life-condition; true knowledge of yoga enables one to cross the ocean of old age and death.
Vyāsa is instructing the listener in the Śānti Parva’s mokṣa-oriented discourse, stressing the universality of the path: regardless of whether one is actively engaged in life or enduring hardship, realization of the taught yogic knowledge leads beyond mortality.