Shloka 11
इन्द्र–बलि संवादः
The Dialogue of Indra and Bali on Fortune, Humility, and Restraint
ततः पश्यन्त्यसम्बुद्धया वातपित्तकफोत्तरान् | रजस्तमोगतैभविस्तदप्याहुर्दुरत्ययम्,तदनन्तर मनुष्य स्वप्नमें अज्ञानवश वात, पित्त या कफकी प्रधानतासे युक्त तथा काम, मोह आदि राजस, तामस भावोंसे व्याप्त नाना प्रकारके शरीरोंका दर्शन करते हैं। तत्त्वज्ञान हुए बिना उस स्वप्नदर्शनको लाँघना अत्यन्त कठिन बताया गया है
tataḥ paśyanty asambuddhayā vātapittakaphottarān | rajastamogatāir bhāvais tad apy āhur duratyayam ||
Bhishma sprach: Danach, ohne wahres Erwachen, erblicken die Menschen im Traum mannigfache verkörperte Gestalten, in denen Wind, Galle oder Schleim überwiegen, und die von Zuständen durchdrungen sind, die aus rajas und tamas hervorgehen, wie Begierde und Verblendung. Die Weisen erklären, dass es ohne Erkenntnis der Wirklichkeit überaus schwer ist, diese Traumvision zu überschreiten.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Without tattva-jñāna (knowledge of reality), the mind remains unawakened and gets caught in dream-like perceptions shaped by bodily humors and the guṇas (rajas and tamas); transcending this delusive experience is therefore very difficult.
Bhishma continues his instruction in Shanti Parva, describing how ordinary people, through ignorance, experience dream-visions of many forms conditioned by physiological and psychological forces, and he stresses that only true insight enables one to go beyond such illusion.