Shloka 20
Doṣa-Parīkṣā and Guṇa-Viveka
Examination of Faults and Discernment of the Guṇas
गुणहीनो हि त॑ मार्ग बहि: समनुवर्तते । गुणाभावात् प्रकृत्या वा निस्तर्क्य ज्ञेयसम्मितम्,उक्त तपस्या आदि गुणोंसे रहित मनुष्य बाहर रहकर बाह्य मार्गका ही अनुसरण करता है। वह ज्ञेयस्वरूप परमात्मा गुणोंसे अतीत होनेके कारण स्वभावसे ही तर्कका विषय नहीं है
guṇahīno hi taṁ mārgaṁ bahiḥ samanuvartate | guṇābhāvāt prakṛtyā vā nistarkyaṁ jñeyasammitam ||
Bhishma sprach: „Wer der Tugenden entbehrt, folgt nur dem äußeren Pfad und bleibt draußen. Doch das höchste Selbst—der letzte Gegenstand des Wissens—liegt jenseits der Qualitäten (guṇa); daher kann es seiner Natur nach durch bloßes Räsonnement weder erreicht noch bemessen werden.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
External observances without inner virtues keep one on an ‘outer path.’ The ultimate reality (Paramatman), being beyond the guṇas, cannot be captured by argument alone; it is approached through inner purification, disciplined practice, and direct realization rather than mere debate.
In the Shanti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhishma continues his discourse on dharma and spiritual attainment, contrasting superficial religiosity with genuine inner transformation and pointing to the transcendence of the Supreme Self beyond conceptual reasoning.