Shloka 15
प्रजापतयः देवगणाश्च दिशि-दिशि स्थिताः ऋषयः
Prajāpatis, Deva-Groups, and the Ṛṣis Assigned to the Directions
प्रजा: सृष्टा मनसा कर्मणा च द्वावेवैती सत्पथौ लोकजुष्टौ । दृष्ट कर्म शाश्वतं चान्तवच्च मनस्त्याग: कारणं नान्यदस्ति,ब्रह्माजीनी मन और कर्म--इन दोनोंके सहित प्रजाकी सृष्टि की है; अतः ये दोनों लोकसेवित सन्मार्गरूप हैं। कर्म दो प्रकारका देखा गया है--एक सनातन और दूसरा विनाशशील, (मोक्षका हेतुभूत कर्म सनातन है और नश्वर भोगोंकी प्राप्ति करानेवाला नाशवान है) मनके द्वारा किये जानेवाले फलकी इच्छाका त्याग ही कर्मोंको सनातन बनाने और उनके द्वारा परब्रह्मकी प्राप्ति करानेमें कारण है, दूसरा कुछ नहीं
prajāḥ sṛṣṭā manasā karmaṇā ca dvāv evaitī satpathau lokajuṣṭau | dṛṣṭaṃ karma śāśvataṃ cāntavac ca manastyāgaḥ kāraṇaṃ nānyad asti ||
Bhīṣma sprach: Brahmā erschuf die Lebewesen zusammen mit Geist und Handlung; darum sind diese beiden die von der Welt begangenen und anerkannten Pfade rechten Wandels. Handlung zeigt sich in zweierlei Gestalt—als ewige und als vergängliche. Die Handlung, die zur Befreiung führt, heißt ewig; die Handlung, die flüchtige Genüsse gewährt, ist vergänglich. Die entscheidende Ursache, die Handlung „ewig“ macht und sie befähigt, zum Höchsten zu führen, ist der Verzicht im Geist auf das Begehren nach den Früchten der Handlung—eine andere Ursache gibt es nicht.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Karma becomes liberative (‘eternal’) not by its outer form but by inner orientation: giving up, in the mind, desire for results. Fruit-desire makes action bind to transient outcomes; renunciation of fruit-desire makes it a means toward the Supreme.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhīṣma explains to the listener that Brahmā fashioned beings with both mind and action, and that right living involves understanding how action divides into binding (perishable) and freeing (eternal) depending on one’s mental attachment to results.