Shloka 43
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
सृजते हि गुणान् सच्चं क्षेत्रज्ञ: परिपश्यति । सम्प्रयोगस्तयोरेष सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुव:,बुद्धि गुणोंकी सृष्टि करती है और आत्मा साक्षी बनकर देखता रहता है। उन बुद्धि और आत्माका यह संयोग अनादि है
sṛjate hi guṇān satyaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati | samprayogas tayor eṣa sattva-kṣetrajñayor dhruvaḥ ||
Bhīṣma sprach: Wahrlich ist es das innere Organ (sattva/buddhi), das die Weisen der guṇa und ihre Tätigkeiten hervorbringt, während der Kenner des Feldes (das Selbst) sie nur als Zeuge mit klarer Gewahrheit schaut. Die Verbindung dieser beiden—des bezeugenden Selbst und des modus-tragenden Geistes—ist fest und anfangslos; aus ihr erwächst die gelebte Erfahrung von Urheberschaft und sittlicher Folge, obgleich das Selbst selbst ein unbeteiligter Seher bleibt.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The mind/intellect (sattva/buddhi) generates the guṇas and their operations, while the Self (kṣetrajña) remains a witnessing consciousness. Understanding this distinction supports ethical clarity: one should restrain and purify the inner instrument rather than misidentify the Self as the doer.
In the Śānti Parva’s instruction, Bhīṣma explains a Sāṅkhya-style analysis to Yudhiṣṭhira: experience arises from the association of the witnessing Self with the guṇa-constituted inner instrument. This frames moral life as the management of guṇas while pursuing liberation through discernment.