Shloka 42
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थ कुरुते बुद्धिसप्तमै: । निर्विचेष्टेरजानद्धिः परमात्मा प्रदीपवत्,जैसे घड़ेमें रखा हुआ दीपक घड़ेके छेदोंसे अपना प्रकाश फैलाकर वस्तुओंका ज्ञान कराता है, उसी प्रकार परमात्मा शरीरके भीतर स्थित होकर चेष्टा और ज्ञानसे शून्य इन्द्रियों तथा मन-बुद्धि इन सातोंके द्वारा सम्पूर्ण पदार्थोका अनुभव कराता है
indriyaistu pradīpārthaṃ kurute buddhisaptamaiḥ | nirviceṣṭerajānaḍḍhiḥ paramātmā pradīpavat ||
Bhīṣma sprach: Das höchste Selbst, obgleich es selbst ohne Handlung ist und nicht in der Weise der Werkzeuge „erkennt“, macht die Sinne zur Lampe der Erhellung durch den siebenfachen Apparat—Geist und Intellekt zusammen mit den Sinnen. Wie eine Lampe, die in einem Topf steht, ihr Licht durch die Öffnungen des Topfes ausbreitet und so das Erkennen der Dinge ermöglicht, so lässt der Paramātman, im Körper wohnend, durch diese sonst trägen Vermögen die Erfahrung und das Erfassen aller Dinge entstehen.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Consciousness (Paramātman) is the inner illuminator: the senses, mind, and intellect are inert instruments that function like openings for a lamp’s light. Knowing and experience occur because the Self ‘lights up’ these faculties, not because the faculties are independently conscious.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and liberation-oriented wisdom. Here he uses a vivid metaphor (lamp inside a pot) to explain how the inner Self enables cognition through the bodily instruments, supporting a teaching on the distinction between the Self and the psycho-physical apparatus.