Shloka 25
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
अतिभावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते । प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावमनुवर्तते,उपर्युक्त भावोंको लाँघ जानेपर भी बुद्धि भावात्मक मनमें सूक्ष्मरूपसे स्थित रहती है। तत्पश्चात् समाधिसे उत्थानके समय प्रवृत्त्यात्मक रजोगुण बुद्धिभावका अनुसरण करता है
atibhāvagatā buddhir bhāve manasi vartate | pravartamānaṁ tu rajas tadbhāvam anuvartate ||
Bhishma sprach: Selbst nachdem man die gröberen Zustände des Fühlens überschritten hat, verweilt der Intellekt, der in sie eingegangen ist, noch subtil im Geist als Disposition. Dann, wenn man aus der tiefen Versenkung aufsteigt, beginnt die antreibende Kraft des Rajas (rajas) — ruhevolle, rastlose Energie — zu wirken und folgt eben dieser geistigen Disposition; so zeigt sich, wie latente Eindrücke wieder hervorbrechen können, wenn sie nicht völlig gemeistert sind.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even when one seems to surpass a mental-emotional state, its subtle imprint can remain in the mind; upon returning from absorption, rajas reactivates and tends to follow those latent dispositions. Therefore, ethical and yogic discipline must address not only outward conduct but also subtle tendencies.
In Shanti Parva’s instruction on inner discipline, Bhishma explains to Yudhishthira the psychology of meditation and the guṇas: after samādhi-like stillness, the mind’s stored dispositions can reappear as activity resumes, driven by rajas.