Shloka 16
असंतोषादिदोष-निरूपणम्
On the Faults of Discontent and the Discipline of Detachment
देवयान और पितृयान--ये दो परलोकके प्रसिद्ध मार्ग हैं। जो सकाम यज्ञोंका अनुष्ठान करनेवाले हैं वे पितृयानसे जाते हैं और मोक्षके अधिकारी देवयानमार्गसे ।। तपसा ब्रह्मचर्येण स्वाध्यायेन महर्षय: । विमुच्य देहांस्ते यान्ति मृत्योरविषयं गता:,महर्षिगण तपस्या, ब्रह्मचर्य तथा स्वाध्यायके बलसे देहत्यागके पश्चात् ऐसे लोकमें पहुँच जाते हैं जहाँ मृत्युका प्रवेश नहीं है
tapasā brahmacaryeṇa svādhyāyena maharṣayaḥ | vimucya dehāṃs te yānti mṛtyor aviṣayaṃ gatāḥ || devayānaḥ pitṛyānaś ca—ete dvau paralokasya prasiddhau mārgau | ye sakāma-yajñān anuṣṭhātāraḥ te pitṛyānena yānti, mokṣādhikāriṇaḥ devayāna-mārgeṇa ||
Yudhiṣṭhira sprach: „Devayāna und Pitṛyāna — dies sind die zwei berühmten Wege in die jenseitige Welt. Wer Opfer mit Verlangen nach Frucht vollzieht, geht den Weg Pitṛyāna; wer der Erlösung würdig ist, schreitet auf Devayāna. Die großen ṛṣis legen durch die Kraft von Askese, brahmacarya und heiligem Studium den Leib ab und gelangen in einen Bereich, in den der Tod nicht eintritt.“
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The passage distinguishes two post-mortem trajectories: ritual action pursued for desired results leads along the Pitṛyāna (a merit-based path), while those oriented to liberation—grounded in austerity, disciplined celibacy, and sacred study—attain the Devayāna and reach a state beyond the reach of death.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and ultimate good, Yudhiṣṭhira articulates a doctrinal contrast between result-seeking sacrificial practice and the liberative discipline of sages, describing how the latter, after leaving the body, attain a deathless realm.