Shloka 64
Śaraṇāgatapālana—Prastāvanā
Protection of the Refuge-Seeker: Opening of the Kapota Narrative
श्रेणीमूख्योपजापेषु वललभानुनयेषु च । अमात्यान् परिरक्षेत भेदसंघातयोरपि,अनेक जातिके लोग जो एक कार्यके लिये संगठित होकर अपना दल बना लेते हैं, उस दलको श्रेणी कहते हैं। ऐसी श्रेणियोंके जो प्रधान हैं, उनमें जब भेद डाला जा रहा हो और अपने मित्रोंको अनुनय-विनयके द्वारा जब दूसरे लोग अपनी ओर खींच रहे हों तथा जब सब ओर भेदनीति और दलबंदीके जाल बिछाये जा रहे हों, ऐसे अवसरोंपर अपने मन्त्रियोंकी पूर्णरूपसे रक्षा करनी चाहिये। (न तो वे फूटने पावें और और न स्वयं ही कोई दल बनाकर अपने विरुद्ध कार्य करने पावें। इसके लिये सतत सावधान रहना चाहिये)
śreṇīmūkhyopajāpeṣu vallabhānunayeṣu ca | amātyān parirakṣeta bhedasaṅghātayor api ||
Bhīṣma sagte: „Wenn einflussreiche Gildenführer heimlich bearbeitet werden, wenn Günstlinge und Verbündete durch Zureden und Schmeichelei umworben werden und wenn überall Pläne der Spaltung und des Fraktionsbaus ausgestreut werden—dann muss ein Herrscher seine Minister sorgfältig schützen. Er soll dafür sorgen, dass sie weder durch Intrigen auseinandergetrieben werden noch selbst eine eigene Partei bilden, die sich gegen ihn wendet.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must actively safeguard the loyalty and unity of his ministers, especially when rival forces use covert persuasion, flattery, and divide-and-rule tactics to create factions.
In Bhīṣma’s instruction on rājadharma in the Śānti Parva, he warns about political moments when guild leaders and influential persons are being manipulated through secret intrigue and conciliation; in such times the king must protect his ministers from being split or co-opted into opposing blocs.