Shloka 49
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
ईश्वरने यत्नपूर्वक धर्मरक्षाके लिये क्षत्रियके हाथमें उसके समान जातिवाला दण्ड समर्पित किया है; इसलिये दण्ड ही इस सनातन व्यवहारका कारण है ।। राज्ञां पूज्यतमो नान्यो यथा धर्म: प्रदर्शित: । ब्रह्मणा लोकरक्षार्थ स्वधर्मस्थापनाय च,ब्रह्माजीने लोकरक्षा तथा स्वधर्मकी स्थापनाके निमित्त जिस धर्मका प्रदर्शन (उपदेश) किया था, वह दण्ड ही है। राजाओंके लिये उससे बढ़कर परम पूजनीय दूसरा धर्म नहीं है
bhīṣma uvāca | īśvareṇa yatnapūrvakaṁ dharmarakṣāyai kṣatriyasya haste tasya samānajātīyo daṇḍaḥ samarpitaḥ; tasmād daṇḍa eva asya sanātanavyavahārasya kāraṇam || rājñāṁ pūjyatamo nānyo yathā dharmaḥ pradarśitaḥ | brahmaṇā lokarakṣārthaṁ svadharmasthāpanāya ca ||
Bhishma sprach: Der Herr hat, in bedachter Sorge um den Schutz des Dharma, dem Kshatriya den Stab der Strafe—daṇḍa—in die Hand gelegt, seiner Art gemäß und seinem Stand angemessen. Darum ist es die Strafe, die Macht zu zügeln und zu berichtigen, die zur eigentlichen Ursache der zeitlosen Ordnung des gesellschaftlichen Handelns wird. Für Könige gibt es keine Pflicht, die ehrwürdiger wäre als diese: der Dharma, den Brahmā zum Schutz der Welt und zur Festigung jedes Wesens in seiner eigenen rechten Pflicht gezeigt hat—nämlich die gerechte Ausübung des daṇḍa.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Righteous punishment (daṇḍa) is a sacred instrument entrusted to rulers to protect dharma and maintain the enduring order of society; for kings, no duty is more venerable than exercising this power justly for the world’s protection and the establishment of svadharma.
In the Śānti Parva’s instruction on statecraft and ethics, Bhīṣma teaches Yudhiṣṭhira that governance requires disciplined enforcement: the divine order authorizes Kṣatriyas to wield daṇḍa so that society’s norms and duties remain stable and protected.