Shloka 23
Duryodhana-vadha-pratikriyā: Harṣa, Nindā, and Kṛṣṇa’s Nīti-vyākhyā (Śalya-parva 60)
“अत्यन्त लोभीका अर्थ और अधिक आसक्ति रखनेवालेका काम--ये दोनों ही धर्मको हानि पहुँचाते हैं! जो मनुष्य कामसे धर्म और अर्थको, अर्थसे धर्म और कामको तथा धर्मसे अर्थ और कामको हानि न पहुँचाकर धर्म, अर्थ और काम तीनोंका यथोचित रूपसे सेवन करता है, वह अत्यन्त सुखका भागी होता है ।। तदिदं व्याकुलं सर्व कृतं धर्मस्य पीडनात् । भीमसेनेन गोविन्द काम॑ त्वं तु यथा55तथ माम्,“गोविन्द! भीमसेनने (अर्थके लोभसे) धर्मको हानि पहुँचाकर इन सबको विकृत कर डाला है। तुम मुझसे जिस प्रकार इस कार्यको धर्मसंगत बता रहे हो वह सब तुम्हारी मनमानी कल्पना है”
sañjaya uvāca |
atyanta-lobhaḥ arthasya cādhikā saktir eva ca |
kāmaś caite dvāv api dharmaṃ ghnataḥ ||
yaḥ kāmād dharmam arthaṃ ca na hiṃsati narottamaḥ |
arthād dharmaṃ ca kāmaṃ ca dharmād arthaṃ ca kāmataḥ |
dharma-artha-kāmān yathā-nyāyaṃ sevate sa sukha-bhāk ||
tad idaṃ vyākulaṃ sarvaṃ kṛtaṃ dharmasya pīḍanāt |
bhīmasenena govinda kāmaṃ tvaṃ tu yathā-tathā |
mām "govinda" iti brūṣe dharma-saṃsthaṃ vikalpitam ||
Sañjaya sprach: „Maßlose Gier nach Reichtum, noch stärkere Verhaftung daran und Begehren — diese beiden verletzen wahrlich den Dharma. Doch wer nicht um des Begehrens willen Dharma und Artha schädigt; nicht um des Artha willen Dharma und Kāma schädigt; und nicht um des Dharma willen Artha und Kāma schädigt; wer vielmehr Dharma, Artha und Kāma in rechter Weise und im rechten Maß pflegt, der hat Anteil am höchsten Glück. Nun aber ist alles in Aufruhr geraten, weil der Dharma verwundet wurde. O Govinda, Bhīmasena hat dies bewirkt, indem er den Dharma (aus Gewinnsucht) verletzte; und du versuchst nach deinem Belieben, mir diese Tat als ‘dharma-gemäß’ darzustellen — es ist nichts als deine eigene Zurechtlegung.“
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the balanced pursuit of the three aims of life (dharma, artha, kāma). Excessive greed for wealth and unchecked desire undermine dharma; true well-being comes from pursuing all three in proper proportion without letting one violate the others.
Sanjaya reports a moral dispute: the situation has become ‘vyākula’ because dharma has been injured. Bhima is accused of acting from greed and thereby violating dharma, while Govinda (Krishna) is criticized for attempting to frame or justify the act as dharmic according to his own interpretation.