Shloka 12
अध्याय ४ — दुर्योधनस्य असंधि-निश्चयः
Duryodhana’s Refusal of Reconciliation
जयद्रथे च निहते तव भ्रातृषु चानघ । लक्ष्मणे तव पुत्रे च किं शेषं पर्युपास्महे,'ऐसी दशामें मैं यहाँ तुम्हारे लिये कुछ हितकी बात बताऊँगा। अनघ! पितामह भीष्म, आचार्य द्रोण, महारथी कर्ण, जयद्रथ तथा तुम्हारे सभी भाई मारे जा चुके हैं। तुम्हारा पुत्र लक्ष्मण भी जीवित नहीं है। अब दूसरा कौन बच गया है, जिसका हमलोग आश्रय ग्रहण करें
jayadrathe ca nihate tava bhrātṛṣu cānagha | lakṣmaṇe tava putre ca kiṁ śeṣaṁ paryupāsmahe ||
Sañjaya sprach: „Da Jayadratha erschlagen ist und auch deine Brüder, o Makelloser — und da auch dein Sohn Lakshmana nicht mehr lebt — was bleibt uns noch, worauf wir uns stützen können? Zu wem sollen wir nun noch Zuflucht nehmen?“
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the collapse of worldly supports—power, lineage, and allies—when adharma-driven conflict reaches its end. It presses the ethical reflection that reliance on external might is fragile, and that one must face consequences when the moral and strategic foundations have been exhausted.
Sanjaya reports to Dhritarashtra the devastating losses on the Kaurava side: Jayadratha is dead, Dhritarashtra’s sons (his ‘brothers’ in the verse’s address) are gone, and even Lakshmana is not alive. Sanjaya then asks, in a deliberative and despairing tone, who remains for them to depend upon.