Shloka 353
सरस्वतीतीर्थानुक्रमः — बलरामस्य तीर्थयात्रा
Sarasvatī Tīrtha Itinerary — Balarāma’s Pilgrimage
सोमस्याभिषवं कृत्वा चकार विपुलं ध्वनिम् । तत्पश्चात् उन महातपस्वी त्रितने उस फैली हुई लतामें सोमकी भावना करके मन-ही- मन ऋग्ू, यजु और सामका चिन्तन किया। नरेश्वर! इसके बाद कंकड़ या बालू-कणोंमें सिल और लोढ़ेकी भावना करके उसपर पीसकर लतासे सोमरस निकाला। फिर जलमें घीका संकल्प करके उन्होंने देवताओंके भाग नियत किये और सोमरस तैयार करके उसकी आहुति देते हुए वेद-मन्त्रोंकी गम्भीर ध्वनि की
somasya abhiṣavaṃ kṛtvā cakāra vipulaṃ dhvanim | tatpaścāt sa mahātapāsvī tṛṇe latāyāṃ ca somabhāvanāṃ kṛtvā manasā ṛg-yajuḥ-sāmnām anusmaraṇaṃ cakāra | nareśvara! tataḥ śarkarā-vālukā-kaṇeṣu śilā-musalayor bhāvanāṃ kṛtvā tatra piṣṭvā latāto somarasaṃ niṣpīḍya niravahat | paścāj jale ghṛtasaṅkalpaṃ kṛtvā devatānāṃ bhāgān niyatya somarasaṃ saṃskṛtya tasya āhutīr juhvānaḥ gambhīrayā vedamantradhvanyā nādam akarot ||
Vaiśampāyana sprach: „Nachdem er das Auspressen des Soma vollzogen hatte, erhob er einen gewaltigen Klang. Daraufhin gedachte der große Asket Trita, indem er Soma in Gras und in der weithin rankenden Schlingpflanze geistig vergegenwärtigte, in sich die Hymnen des Ṛg, des Yajus und des Sāman. O König, dann stellte er sich in bloßen Kieseln und Sandkörnern Mahlstein und Stößel vor, mahlte und presste die Ranke und zog so den Soma-Saft heraus. Als Nächstes nahm er durch einen heiligen saṅkalpa Wasser als ghee, bestimmte die den Göttern gebührenden Anteile; und nachdem er Soma bereitet und ins Feuer geopfert hatte, ließ er den tiefen Widerhall vedischer Mantras erschallen.“
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes that ritual dharma depends not only on external resources but on disciplined intention (saṅkalpa), correct mantra-remembrance, and ascetic purity; through inner resolve, the sacrificer maintains cosmic order by giving the gods their due.
A great ascetic performs a Soma rite: he envisions Soma in grass and creeper, recalls Ṛg-Yajus-Sāman, symbolically treats sand and pebbles as grinding tools to extract Soma-juice, assigns the gods’ portions, and offers oblations while chanting Vedic mantras with a deep resonant sound.