Shloka 53
गदायुद्धप्रतिज्ञा — The Vow and Terms of the Mace Duel
तथाप्येन॑ ह्वतं युद्धे लोका द्रक्ष्यन्ति माधव । “माधव! यद्यपि यह छल-कपटकी विद्यामें बड़ा चतुर है, तथापि कपट करके मेरे हाथसे जीवित नहीं छूट सकता। यदि समरांगणमें साक्षात् वज्रधारी इन्द्र इसकी सहायता करें तो भी युद्धमें इसे सब लोग मरा हुआ ही देखेंगे”,गच्छ त्वं भुड्क्ष्व राजेन्द्र पृथिवीं निहतेश्वराम् । हतयोधां नष्टरत्नां क्षीणवृत्ति्यथासुखम् राजेन्द्र! जाओ, जिसके स्वामीका नाश हो गया है, योद्धा मारे गये हैं और सारे रत्न नष्ट हो गये हैं, उस पृथ्वीका आनन्दपूर्वक उपभोग करो; क्योंकि तुम्हारी जीविका क्षीण हो गयी थी
tathāpy enaṁ hṛtaṁ yuddhe lokā drakṣyanti mādhava | “mādhava! yadyapi ayaṁ chala-kapaṭa-vidyāyāṁ baḍā caturaḥ, tathāpi kapaṭaṁ kṛtvā mama hastād jīvitaṁ na mucyate | yadi samarāṅgaṇe sākṣād vajradhārī indraḥ asya sahāyaḥ syāt, tathāpi yuddhe enaṁ sarve lokā mṛtam eva drakṣyanti” | gaccha tvaṁ bhuṅkṣva rājendra pṛthivīṁ nihatēśvarām | hata-yodhāṁ naṣṭa-ratnāṁ kṣīṇa-vṛttyā yathā-sukham ||
Sañjaya sprach: „Dennoch, o Mādhava, werden die Menschen ihn im Kampf niedergestreckt sehen. ‘Mādhava! So überaus kundig er auch in den Künsten von Trug und List ist, er wird mir nicht lebend entkommen, indem er zu Betrug greift. Selbst wenn Indra selbst, der Träger des Donnerkeils, ihm auf dem Schlachtfeld beistünde, würden doch alle Menschen ihn im Krieg erschlagen sehen.’ ‘So geh denn, o König; genieße die Erde, deren Herr vernichtet ist—deren Krieger gefallen und deren Schätze verloren sind—nach deinen nun geschmälerten Mitteln, so gut du kannst.’“
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts reliance on deceit with the inevitability of moral and martial consequence: cleverness in trickery cannot ultimately avert the results of one’s actions in a dharmic war. It also underscores the grim ethical reality of kingship after devastation—rule becomes the management of loss, not triumph.
Sañjaya reports a warrior’s fierce declaration to Kṛṣṇa (Mādhava): even if the opponent is skilled in deception and even if Indra helps him, he will still be seen slain. The speech then turns to the aftermath of war, telling a king to go and ‘enjoy’ (i.e., rule) an earth left masterless, with warriors dead and treasures destroyed, living within reduced means.