Shloka 45
द्वैपायनह्रदे दुर्योधनान्वेषणम् / The Search for Duryodhana at Dvaipāyana Lake
(यस्य मूर्थाभिषिक्तानां सहस्नं मणिमौलिनाम् । आह्वत्य च करं सर्व स्वस्य वै वशमागतम् ।। चतु:सागरपर्यन्ता पृथिवी रत्नभूषिता । कर्णेनैकेन यस्यार्थे करमाहारिता पुरा ।। यस्याज्ञा परराष्ट्रेषु कर्णेनिव प्रसारिता । नाभवद् यस्य शस्त्रेषु खेदो राज्ञ: प्रशासत: ।। आसीनो हास्तिनपुरे क्षेमं राज्यमकण्टकम् | अन्वपालयदैश्वर्यात् कुबेरमपि नास्मरत् ।। भवनाद् भवन राजन प्रयातु: पृथिवीपते । देवालयप्रवेशे च पन्था यस्य हिरण्मय: ।। आरुह्दैरावतप्रख्यं नागमिन्द्रसमो बली । विभूत्या सुमहत्या यः प्रयाति पृथिवीपति: ।। त॑ भृशक्षतमिन्द्राभं पदभ्यामेव धरातले । तिष्ठन्तमेकं दृष्टवा तु ममाभूत् क्लेश उत्तम: ।। तस्य चैवंविधस्यास्य जगन्नाथस्य भूपते: । विपदप्रतिमाभूद् या बलीयान् विधिरेव हि ।।) मस्तकपर मुकुट धारण करनेवाले सहसौरों मूर्धाभिषिक्त नरेश जिसके लिये भेंट लाकर देते थे और वे सब-के-सब जिसकी अधीनता स्वीकार कर चुके थे, पूर्वकालमें एकमात्र वीर कर्णने जिसके लिये चारों समुद्रोंतक फैली हुई इस रत्नभूषित पृथ्वीसे कर वसूल किया था, कर्णने ही दूसरे राष्ट्रों जिसकी आज्ञाका प्रसार किया था, जिस राजाको राज्य-शासन करते समय कभी हथियार उठानेका कष्ट नहीं सहन करना पड़ा था, जो हस्तिनापुरमें ही रहकर अपने कल्याणमय निष्कण्टक राज्यका निरन्तर पालन करता था, जिसने अपने ऐश्वर्यसे कुबेरको भी भुला दिया था, राजन! पृथ्वीनाथ! एक घरसे दूसरे घरमें जाने अथवा देवालयमें प्रवेश करनेके हेतु जिसके लिये सुवर्णमय मार्ग बनाया गया था, जो इन्द्रके समान बलवान् भूपाल ऐरावतके समान कान्तिमान् गजराजपर आरूढ़ हो महान् ऐश्वर्यके साथ यात्रा करता था, उसी इन्द्र-तुल्य तेजस्वी राजा दुर्योधनको अत्यन्त घायल हो पाँव-पयादे ही पृथ्वीपर अकेला खड़ा देख मुझे महान् क्लेश हुआ। ऐसे प्रतापी और सम्पूर्ण जगत्के स्वामी इस भूपालको जो अनुपम विपत्ति प्राप्त हुई, उसे देखकर कहना पड़ता है कि “विधाता ही सबसे बड़ा बलवान है'। ततोअस्मै तदहं सर्वमुक्तवान् ग्रहणं तदा । द्वैपायनप्रसादाच्च जीवतो मोक्षमाहवे,तत्पश्चात् मैंने युद्धमें अपने पकड़े जाने और व्यासजीकी कृपासे जीवित छूटनेका सारा समाचार उससे कह सुनाया
yasya mūrdhābhiṣiktānāṃ sahasraṃ maṇimaulinām | āhṛtya ca karaṃ sarve svasya vai vaśam āgatam || catuḥsāgaraparyantā pṛthivī ratnabhūṣitā | karṇenaikena yasyārthe karam āhāritā purā || yasyājñā pararāṣṭreṣu karṇeneva prasāritā | nābhavad yasya śastreṣu khedo rājñaḥ praśāsataḥ || āsīno hāstinapure kṣemaṃ rājyam akaṇṭakam | anvapālayad aiśvaryāt kuberaṃ api nāsmarat || bhavanād bhavanaṃ rājan prayātuḥ pṛthivīpate | devālayapraveśe ca panthā yasya hiraṇmayaḥ || ārūhya airāvataprakhyaṃ nāgam indrasamo balī | vibhūtyā sumahatyā yaḥ prayāti pṛthivīpatiḥ || taṃ bhṛśakṣatam indrābhaṃ padabhyām eva dharātale | tiṣṭhantam ekaṃ dṛṣṭvā tu mamābhūt kleśa uttamaḥ || tasya caivaṃvidhasyāsya jagannāthasya bhūpateḥ | vipad apratimābhūd yā balīyān vidhir eva hi || tato 'smai tad ahaṃ sarvam uktavān grahaṇaṃ tadā | dvaipāyanaprasādāc ca jīvato mokṣam āhave ||
Sañjaya sprach: „Er, um dessentwillen Tausende geweihter Könige, die Häupter mit juwelenbesetzten Diademen gekrönt, Tribut brachten und die Unterwerfung annahmen; um dessentwillen Karṇa allein einst von dieser mit Kostbarkeiten geschmückten, von den vier Meeren umgrenzten Erde die Abgaben eintrieb; dessen Befehl Karṇa in fremde Reiche hinaustrug; der beim Regieren niemals die Mühsal hatte, selbst zu den Waffen greifen zu müssen; der in Hastināpura sitzend ein sicheres, dornloses Reich behütete und durch bloße Pracht selbst Kubera vergessen ließ; für den, o König, Herr der Erde, goldene Wege von Haus zu Haus und sogar zum Eintritt in die Tempel bereitet wurden; der, an Kraft Indra gleich, auf einem Elefanten wie Airāvata ritt und in ungeheurer Herrlichkeit auszog— „Als ich denselben Duryodhana, indragleich leuchtend, schwer verwundet, allein auf der kahlen Erde auf eigenen Füßen stehen sah, überkam mich tiefster Schmerz. Dass ein so mächtiger Herr der Welt ein unvergleichliches Unheil erleidet, zeigt: Das Schicksal allein ist stärker. „Daraufhin berichtete ich ihm alles: wie ich gefangen worden war und wie ich durch die Gnade Dvaipāyanas (Vyāsas) lebend aus der Schlacht entlassen wurde.“
संजय उवाच