Shloka 44
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — दुर्योधनस्य ह्रदप्रवेशः
Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya Dialogue: Duryodhana’s Entry into the Lake
दुद्रुवुस्तावका: सर्वे भये जाते ससौबला: । उस शक्तिको नष्ट हुई देख और सुबलपुत्र शकुनिको भी भयसे पीड़ित जान आपके सभी सैनिक भयभीत हो शकुनिसहित वहाँसे भाग खड़े हुए || ४३ $ || अथोक्क्रुष्टं महच्चासीत् पाण्डवैर्जितकाशिभि:
dudruvus tāvakāḥ sarve bhaye jāte sa-saubalāḥ | uś-śaktiko naṣṭa huī dekha aura subalaputra śakuniko bhī bhayase pīḍita jāna āpake sabhī sainik bhayabhīta ho śakuni-sahita vahāṁse bhāga khaḍe hue || 43 || athokkr̥ṣṭaṁ mahac cāsīt pāṇḍavair jita-kāśibhiḥ || 44 ||
Sañjaya sprach: Als die Furcht aufstieg, brachen all deine Truppen—zusammen mit den Saubalas—auseinander und flohen. Da sie sahen, dass die „Śakti“ vernichtet war, und wussten, dass Śakuni, der Sohn Subalas, ebenfalls vom Schrecken getroffen war, rannten deine Soldaten, von Panik ergriffen, mit Śakuni von jenem Ort davon. Da erhob sich ein mächtiger Schlachtruf bei den Pāṇḍavas, die die Kāśis bezwungen hatten.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how fear rapidly dissolves cohesion in an army: when key figures fall and confidence collapses, even large forces scatter. Ethically, it underscores the responsibility of leaders and strategists—panic and self-preservation can override duty (kṣatriya-dharma) when morale is broken.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the Kaurava troops, along with Śakuni’s faction (Saubalas), flee after Śakti is slain and Śakuni is seen to be fearful. Immediately afterward, the Pāṇḍavas raise a great victorious shout, having subdued the Kāśi contingent.