Shloka 10
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — दुर्योधनस्य ह्रदप्रवेशः
Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya Dialogue: Duryodhana’s Entry into the Lake
प्रजानाथ! बाणोंसे ढके हुए भागते घोड़ोंने, जो बहुत-से मरे हुए वीरोंको अपने साथ इधर-उधर खींचे लिये जाते थे, यत्र-तत्र जानेका मार्ग अवरुद्ध कर दिया ।। निहतानां हयानां च सहैव हयसादिभि: । वर्मभिविनिकृत्तैश्न प्रासैश्छिन्नेश्न मारिष,मान्यवर नरेश! घुड़सवारोंसहित मारे गये घोड़ोंके शरीरों, कटे हुए कवचों, टूक-टूक हुए प्रासों, ऋष्टियों, शक्तियों, खड़गों, भालों और फरसोंसे ढकी हुई पृथ्वी बहुरंगी फलोंसे आच्छादित हो चितकबरी हुई-सी जान पड़ती थी
sañjaya uvāca | prajānātha! bāṇaiḥ saṃchannā dhāvantaḥ hayā bahūn nihatān vīrān sahaiva itastataḥ kṛṣyamāṇāḥ yatratatra gati-mārgaṃ ruddhvā tiṣṭhanti sma || nihatānāṃ hayānāṃ ca sahaiva hayasādibhiḥ | varma-bhir vinikṛttaiś ca prāsaiś chinnaiś ca māriṣa, mānyavara nareśa! ṛṣṭi-śakti-khaḍga-bhāla-paraśubhiś ca pṛthivī bahuvarṇaiḥ phalaiḥ iva ācchāditā citrāṅgīva pratibhāti sma ||
Sañjaya sprach: O Herr der Menschen! Die Pferde, von Pfeilen bedeckt und in Panik fliehend, schleppten viele gefallene Helden mit sich und verstopften so die Wege nach allen Seiten. Und, o ehrwürdiger König, die Erde war bedeckt mit den Leibern erschlagener Pferde samt ihren Reitern, mit abgetrennten Panzerhemden und zerbrochenen Lanzen — dazu Spieße, Wurfspeere, Schwerter, Wurfgeschosse und Äxte — sodass das Schlachtfeld gesprenkelt und bunt erschien, als läge es unter vielfarbigen Früchten.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and human cost of war: valor and weaponry culminate in devastation, and the battlefield becomes a testimony to impermanence and the breakdown of order (mārga-ruddhi—paths blocked), inviting reflection on the ethical weight of violence even within kṣatriya warfare.
Sañjaya describes the battlefield where arrow-pierced, fleeing horses drag fallen warriors, blocking routes. The ground is littered with dead horses and riders, severed armor, and shattered weapons, making the earth appear variegated like it is covered with many-colored fruits.