Shloka 42
अध्याय ९ — दुर्योधनस्य अन्त्यावस्था, विलापः, तथा सौप्तिक-प्रतिवृत्तम्
Duryodhana’s Final Condition, Lamentation, and the Night’s Report
'कुरुश्रेष्ठ! न जाने वह कौन-सा कर्म है, जिससे विवश होकर हम आपके साथ नहीं चल रहे हैं। निश्चय ही इस पृथ्वीपर हमें निरन्तर दुःख भोगना पड़ेगा ।। हीनानां नस्त्वया राजन् कुतः शान्ति: कुतः सुखम् । गत्वैव तु महाराज समेत्य च महारथान्
kuruśreṣṭha! na jāne vā kaunasa karma hai, jisase vivaśa hokara vayaṃ āpake sātha nahīṃ cala rahe haiṃ | niścaya hī asya pṛthivyāṃ asmābhiḥ nirantaraṃ duḥkhaṃ bhoktavyaṃ bhaviṣyati || hīnānāṃ nas tvayā rājan kutaḥ śāntiḥ kutaḥ sukham | gatvaiva tu mahārāja sametya ca mahārathān ||
Sañjaya sprach: „O Bester der Kurus! Ich vermag nicht zu erkennen, welche Tat oder welches Geschick uns gezwungen hat, dass wir nicht mit dir gehen können. Gewiss, auf dieser Erde zurückbleibend, werden wir unablässigen Schmerz erdulden müssen. Für uns, die wir deiner beraubt sind, o König — wo gäbe es Frieden, wo Glück? Und doch, o großer König, nachdem du gegangen bist und dann wieder mit den großen Wagenkriegern zusammengetroffen bist…“
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the Mahābhārata’s ethical vision of karma and consequence: separation from rightful guidance and protection (the king) is experienced as a moral and existential loss, producing continuous duḥkha. It also underscores human helplessness (vivaśatā) before the momentum of past actions and destiny.
Sañjaya laments to the Kuru king that some compelling force prevents them from accompanying him. He foresees unending sorrow for those left behind and asks how peace or happiness is possible without the king. The final phrase gestures toward the broader war context—going forth and encountering the great warriors—linking personal grief to the aftermath of battle.