Shloka 4
Daiva–Puruṣakāra Saṃvāda
Kṛpa’s Counsel on Destiny and Human Effort
सत्पुरुषोंमें श्रेष्ठ अश्वत्थामन्! केवल दैव या प्रारब्धसे अथवा अकेले पुरुषार्थसे भी कार्योंकी सिद्धि नहीं होती है। दोनोंके संयोगसे ही सिद्धि प्राप्त होती है ।। ताभ्यामुभाभ्यां सर्वार्था निबद्धा अधमोत्तमा: । प्रवृत्ताश्वैव दृश्यन्ते निवृत्ताश्विव सर्वश:,उन दोनोंसे ही उत्तम-अधम सभी कार्य बँधे हुए हैं। उन्हींसे प्रवृत्ति और निवृत्ति- सम्बन्धी कार्य होते देखे जाते हैं
satpuruṣeṣu śreṣṭha aśvatthāman! kevalaṃ daivāt vā prārabdhāt athavā kevalena puruṣārthena api kāryāṇāṃ siddhir na bhavati; ubhayasaṃyogenaiva siddhiḥ prāpyate. tābhyām ubhābhyāṃ sarvārthā nibaddhā adhamottamāḥ; pravṛttāś caiva dṛśyante nivṛttāś caiva sarvaśaḥ.
Kṛpa sprach: „O Aśvatthāman, Bester unter den Edlen: Vollendung entsteht weder aus dem Schicksal (oder dem bereits zu wirken begonnenen Vorherbestimmten) allein, noch aus menschlicher Anstrengung allein. Erfüllung wird nur durch das Zusammenwirken beider erlangt. Von diesen beiden hängen alle Ziele ab—hohe wie niedrige; und durch sie sieht man überall Taten des Sich-Einlassens wie Taten des Rückzugs.“
कृप उवाच
Educational Q&A
Kṛpa teaches that outcomes arise from the combined operation of daiva/prārabdha (fate, already-fructifying karma) and puruṣārtha (human effort). Neither alone is sufficient; both together condition all results, whether considered noble or base, and they underlie both engagement in action (pravṛtti) and withdrawal from action (nivṛtti).
In the Sauptika Parva, after the great war’s climax, Kṛpa addresses Aśvatthāman in a moment of intense moral and strategic tension. He frames the situation philosophically, reminding him that success and failure are not solely a matter of personal will or destiny, but of their interplay—an admonition that implicitly bears on how Aśvatthāman should choose his next course of action.