Shloka 8
अध्याय ६४ — सभामध्ये क्रोध-निवारणम्
Restraint of wrath in the royal assembly
विदुर! “मैं ही कर्ता-धर्ता हूँ" ऐसा न समझो और हमें प्रतिदिन कड़वी बातें न कहो। मैं अपने हितके सम्बन्धमें तुमसे कोई सलाह नहीं पूछता हूँ। तुम्हारा भला हो। हम तुम्हारी कठोर बातें सहते चले जाते हैं, इसलिये हम क्षमाशीलोंको तुम अपने वचनरूपी बाणोंसे छेदो मत ।। एक: शास्ता न द्वितीयो5स्ति शास्ता गर्भ शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता । तेनानुशिष्ट: प्रवणादिवाम्भो यथा नियुक्तोडस्मि तथा भवामि,देखो, इस जगत्का शासन करनेवाला एक ही है, दूसरा नहीं। वही शासक माताके गर्भमें सोये हुए शिशुपर भी शासन करता है; उसीके द्वारा मैं भी अनुशासित हूँ। अतः जैसे जल स्वाभाविक ही नीचेकी ओर जाता है, वैसे ही वह जगन्नियन्ता मुझे जिस काममें लगाता है, मैं वैसे ही उसी काममें लगता हूँ
duryodhana uvāca | vidura! “ahaṃ hi kartā-dhartā asmi” iti mā manyathāḥ, asmān prati dinaṃ kaṭukāni vacanāni mā brūḥ | ahaṃ svahita-sambandhe tvatto na kiñcid upadeśaṃ pṛcchāmi | tava bhadraṃ bhavatu | vayaṃ tava kaṭhorāṇi vacanāni sahāmahe; tasmāt kṣamāśīlān asmān vacana-rūpaiḥ bāṇaiḥ mā viddhi || ekaḥ śāstā na dvitīyo ’sti; śāstā garbha-śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstā | tenānuśiṣṭaḥ pravaṇād ivāmbho yathā niyukto ’smi tathā bhavāmi ||
Duryodhana sagte: „Vidura, glaube nicht, ich sei allein der Täter und Träger aller Handlungen, und rede uns nicht Tag für Tag mit bitteren Worten an. Ich suche deinen Rat nicht, was mir zum Vorteil gereiche. Wohlergehen sei mit dir. Wir haben deine harte Rede ertragen; darum durchbohre uns—die Geduldigen—nicht mit Pfeilen aus Worten. Sieh: Es gibt nur einen Herrscher dieser Welt, keinen zweiten. Derselbe Herrscher lenkt selbst den Menschen, der im Schoß der Mutter liegt. Auch ich werde von Ihm gezügelt und unterwiesen; und so, wie Wasser von Natur aus abwärts fließt, so handle ich genau so, wie es der Lenker des Alls mir zu handeln bestimmt.“
दुर्योधन उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts ethical counsel with defensive pride: Duryodhana rejects Vidura’s moral advice and shifts responsibility to a single cosmic ‘Ruler,’ implying determinism. Ethically, it highlights how blaming fate can become an excuse to ignore dharma and refuse correction, and it also underscores the power of speech—words can wound like arrows.
In the Kuru court context of Sabha Parva, Vidura repeatedly admonishes Duryodhana for his harmful course. Duryodhana responds irritably, asking Vidura to stop daily rebukes, claiming he does not seek advice about his own interests, and asserting that a supreme controller governs all—including himself—so he acts as appointed, like water flowing downhill.