Shloka 51
Samrāt-Lakṣaṇa and the Counsel to Check Jarāsandha (सम्राट्-लक्षणं जरासन्ध-प्रतिबाधा-परामर्शः)
तथैव दुर्गसंस्कारं देवैरपि दुरासदम् । स्त्रियोडपि यस्यां युध्येयु: किमु वृष्णिमहारथा:,हमने कुशस्थली दुर्गकी ऐसी मरम्मत करायी कि देवताओंके लिये भी उसमें प्रवेश करना कठिन हो गया। अब तो उस दुर्गमें रहकर स्त्रियाँ भी युद्ध कर सकती हैं, फिर वृष्णिकुलके महारथियोंकी तो बात ही क्या है?
tathaiva durgasaṃskāraṃ devair api durāsadam | striyo 'pi yasyāṃ yudhyeyuḥ kimu vṛṣṇimahārathāḥ ||
Ebenso ließ ich die Festung von Kuśasthalī so gründlich verstärken und erneuern, dass selbst die Götter sie nur schwer erstürmen könnten. Nun könnten aus dieser Feste heraus sogar Frauen wirksam kämpfen—was braucht man da noch von den großen Wagenkriegern des Vṛṣṇi-Geschlechts zu sprechen?
श्रीकृष्ण उवाच
Educational Q&A
The verse underscores prudent preparedness and deterrence: strengthening defenses makes even unlikely defenders effective, and therefore trained heroes become overwhelmingly capable. Ethically, it reflects a kṣatriya ideal of safeguarding one’s people through foresight and strategic security.
Kṛṣṇa speaks about having Kuśasthalī fortified so strongly that it would be difficult even for divine forces to breach. He uses this to emphasize the formidable security of the stronghold and, by extension, the fighting capacity of the Vṛṣṇi warriors who would defend it.