Previous Verse
Next Verse

Shloka 12

(नकुलेन राजन्‌ गजवाजियोधा हताश्न शूरा: सहसा समेत्य । त्यक्त्वा प्राणान्‌ समरे युद्धकाड्क्षी स मामुपालब्धुमरिंदमो $हति ।। राजन! नकुलने समरभूमिमें प्राणोंका मोह छोड़कर सहसा आगे बढ़-बढ़कर बहुत-से हाथी, घोड़े और शूरवीर योद्धाओंका वध किया है। युद्धकी अभिलाषा रखनेवाला वह शत्रुदमन वीर भी मुझे उलाहना दे सकता है। कृतं कर्म सहदेवेन दुष्करं यो युध्यते परसैन्यावमर्दी । न चाब्रवीत्‌ किंचिदिहागतो बली पश्यान्तरं तस्य चैवात्मनश्न ।। सहदेवने भी दुष्कर कर्म किया है। शत्रुसेनाका मर्दन करनेवाला वह बलवान वीर निरन्तर युद्धमें लगा रहता है। वह भी यहाँ आया था, किंतु कुछ भी न बोला। देख ले, तुझमें और उसमें कितना अन्तर है। धष्टद्युम्न: सात्यकिद्रौपदेया युधामन्युश्लोत्तमौजा: शिखण्डी । एते च सर्वे युधि सम्प्रपीडिता- स्ते मामुपालब्धुमर्हन्ति न त्वम्‌ ।।) धष्टद्युम्न, सात्यकि, द्रौपदीके पुत्र, युधामन्यु, उत्तमौजा और शिखण्डी--ये सभी वीर युद्धमें अत्यन्त पीड़ा सहन करते आये हैं; अतः ये ही मुझे उपालम्भ दे सकते हैं, तू नहीं। बल॑ तु वाचि द्विजसत्तमानां क्षात्रं बुधा बाहुबलं वदन्ति । त्वं वाग्बलो भारत निष्ठरश्न त्वमेव मां वेत्थ यथाबलो5हम्‌,भरतनन्दन! ज्ञानी पुरुष कहते हैं कि श्रेष्ठ ब्राह्मणोंका बल उनकी वाणीमें होता है और क्षत्रियका बल उनकी दोनों भुजाओंमें; परंतु तेरा बल केवल वाणीमें है, तू निष्ठुर है; मैं जैसा बलवान हूँ, उसे तू ही अच्छी तरह जानता है

arjuna uvāca |

nakulena rājan gajavājiyodhā hatāś ca śūrāḥ sahasā sametya |

tyaktvā prāṇān samare yuddhakāṅkṣī sa mām upālabdhum arindamo ’rhati ||

kṛtaṃ karma sahadevena duṣkaraṃ yo yudhyate parasainyāvamardī |

na cābravīt kiñcid ihāgato balī paśyāntaraṃ tasya caivātmanaś ca ||

dhṛṣṭadyumnaḥ sātyakir draupadeyā yudhāmanyuś cottamaujāḥ śikhaṇḍī |

ete ca sarve yudhi samprapīḍitās te mām upālabdhum arhanti na tvam ||

balaṃ tu vāci dvijasattamānāṃ kṣātraṃ budhā bāhubalaṃ vadanti |

tvaṃ vāgbalo bhārata niṣṭhuraś tvam eva māṃ vettha yathābalo ’ham ||

Arjuna sprach: „O König, Nakula—kampfbegierig—ist immer wieder vorwärtsgestürmt, hat die Sorge um sein Leben von sich geworfen und viele erschlagen: Elefantenreiter, Reiter zu Pferd und heldenhafte Krieger. Dieser Bezwinger der Feinde hat das Recht, mich zu tadeln. Auch Sahadeva hat eine schwere Tat vollbracht: unablässig kämpft er und zermalmt das feindliche Heer. Er kam hierher und sagte nichts; sieh den Unterschied zwischen ihm und dir. Dhrishtadyumna, Satyaki, die Söhne Draupadis, Yudhamanyu, Uttamaujas und Shikhandi—sie alle haben im Kampf äußerste Qualen ertragen; sie dürfen mich schelten, du aber nicht. Die Weisen sagen: Die Kraft der besten Brahmanen liegt in der Rede, die Kraft eines Kshatriya aber in der Macht seiner Arme. Doch deine Kraft, o Bharata, liegt nur in Worten; du bist hart. Du allein weißt gut, wie groß meine wahre Stärke ist.“

नकुलेनby Nakula
नकुलेन:
Karana
TypeNoun
Rootनकुल
FormMasculine, Instrumental, Singular
राजन्O king
राजन्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Vocative, Singular
गज-वाजि-योधाःelephants, horses, and warriors
गज-वाजि-योधाः:
Karma
TypeNoun
Rootगज/वाजिन्/योध
FormMasculine, Nominative, Plural
हताःslain
हताः:
Karma
TypeVerb
Rootहन्
FormMasculine, Nominative, Plural
अशूराःnon-heroes / cowardly
अशूराः:
Karma
TypeAdjective
Rootअ-शूर
FormMasculine, Nominative, Plural
सहसाsuddenly, impetuously
सहसा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootसहसा
समेत्यhaving come together / having approached
समेत्य:
Adhikarana
TypeVerb
Rootसम्-इ
FormAbsolutive (Gerund)
त्यक्त्वाhaving abandoned
त्यक्त्वा:
Adhikarana
TypeVerb
Rootत्यज्
FormAbsolutive (Gerund)
प्राणान्life-breaths, lives
प्राणान्:
Karma
TypeNoun
Rootप्राण
FormMasculine, Accusative, Plural
समरेin battle
समरे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसमर
FormMasculine, Locative, Singular
युद्ध-काङ्क्षीdesiring battle
युद्ध-काङ्क्षी:
Karta
TypeAdjective
Rootयुद्ध/काङ्क्षिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
माम्me
माम्:
Karma
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormAccusative, Singular
उपालब्धुम्to reproach
उपालब्धुम्:
Karma
TypeVerb
Rootउप-लभ्
FormInfinitive
अरि-दमःenemy-subduer
अरि-दमः:
Karta
TypeNoun
Rootअरि/दम
FormMasculine, Nominative, Singular
अर्हतिis fit / deserves
अर्हति:
Karta
TypeVerb
Rootअर्ह्
FormPresent, 3, Singular
कृतम्done
कृतम्:
Karma
TypeVerb
Rootकृ
FormNeuter, Nominative, Singular
कर्मdeed
कर्म:
Karma
TypeNoun
Rootकर्मन्
FormNeuter, Nominative, Singular
सहदेवेनby Sahadeva
सहदेवेन:
Karana
TypeNoun
Rootसहदेव
FormMasculine, Instrumental, Singular
दुष्करम्difficult (to do)
दुष्करम्:
Karma
TypeAdjective
Rootदुष्कर
FormNeuter, Nominative, Singular
यःwho
यः:
Karta
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine, Nominative, Singular
युध्यतेfights
युध्यते:
Karta
TypeVerb
Rootयुध्
FormPresent, 3, Singular, Atmanepada
पर-सैन्य-अवमर्दीcrusher of the enemy army
पर-सैन्य-अवमर्दी:
Karta
TypeAdjective
Rootपर/सैन्य/अवमर्दिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
not
:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Root
and
:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Root
अब्रवीत्said
अब्रवीत्:
Karta
TypeVerb
Rootब्रू
FormImperfect, 3, Singular
किञ्चित्anything
किञ्चित्:
Karma
TypePronoun
Rootकिञ्चित्
FormNeuter, Accusative, Singular
इहhere
इह:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootइह
आगतःhaving come
आगतः:
Karta
TypeVerb
Rootआ-गम्
FormMasculine, Nominative, Singular
बलीstrong
बली:
Karta
TypeAdjective
Rootबलिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
पश्यsee
पश्य:
Karta
TypeVerb
Rootपश्
FormImperative, 2, Singular
अन्तरम्difference
अन्तरम्:
Karma
TypeNoun
Rootअन्तर
FormNeuter, Accusative, Singular
तस्यof him
तस्य:
Sampradana
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
and
:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Root
एवindeed
एव:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootएव
आत्मनःof yourself
आत्मनः:
Sampradana
TypeNoun
Rootआत्मन्
FormMasculine, Genitive, Singular
धृष्टद्युम्नःDhrishtadyumna
धृष्टद्युम्नः:
Karta
TypeNoun
Rootधृष्टद्युम्न
FormMasculine, Nominative, Singular
सात्यकिःSatyaki
सात्यकिः:
Karta
TypeNoun
Rootसात्यकि
FormMasculine, Nominative, Singular
द्रौपदेयाःsons of Draupadi
द्रौपदेयाः:
Karta
TypeNoun
Rootद्रौपदेय
FormMasculine, Nominative, Plural
युधामन्युःYudhamanyu
युधामन्युः:
Karta
TypeNoun
Rootयुधामन्यु
FormMasculine, Nominative, Singular
उत्तमौजाःUttamaujas
उत्तमौजाः:
Karta
TypeNoun
Rootउत्तमौजस्
FormMasculine, Nominative, Singular
शिखण्डीShikhandi
शिखण्डी:
Karta
TypeNoun
Rootशिखण्डिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
एतेthese
एते:
Karta
TypePronoun
Rootएतद्
FormMasculine, Nominative, Plural
and
:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Root
सर्वेall
सर्वे:
Karta
TypeAdjective
Rootसर्व
FormMasculine, Nominative, Plural
युधिin battle
युधि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootयुध् (युधि as noun 'battle')
FormFeminine, Locative, Singular
सम्प्रपीडिताःhard-pressed, afflicted
सम्प्रपीडिताः:
Karta
TypeVerb
Rootसम्-प्र-पीड्
FormMasculine, Nominative, Plural
तेthey
ते:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Plural
माम्me
माम्:
Karma
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormAccusative, Singular
उपालब्धुम्to reproach
उपालब्धुम्:
Karma
TypeVerb
Rootउप-लभ्
FormInfinitive
अर्हन्तिare fit / deserve
अर्हन्ति:
Karta
TypeVerb
Rootअर्ह्
FormPresent, 3, Plural
not
:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Root
त्वम्you
त्वम्:
Karta
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormNominative, Singular
बलम्strength
बलम्:
Karma
TypeNoun
Rootबल
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
तुbut
तु:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतु
वाचिin speech
वाचि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootवाच्
FormFeminine, Locative, Singular
द्विज-सत्तमानाम्of the best Brahmins
द्विज-सत्तमानाम्:
Sampradana
TypeNoun
Rootद्विज/सत्तम
FormMasculine, Genitive, Plural
क्षात्रम्Kshatriya (power/valor)
क्षात्रम्:
Karma
TypeNoun
Rootक्षात्र
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
बुधाःthe wise
बुधाः:
Karta
TypeNoun
Rootबुध
FormMasculine, Nominative, Plural
बाहु-बलम्strength of the arms
बाहु-बलम्:
Karma
TypeNoun
Rootबाहु/बल
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
वदन्तिsay
वदन्ति:
Karta
TypeVerb
Rootवद्
FormPresent, 3, Plural
त्वम्you
त्वम्:
Karta
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormNominative, Singular
वाक्-बलःstrong only in speech
वाक्-बलः:
Karta
TypeAdjective
Rootवाच्/बल
FormMasculine, Nominative, Singular
भारतO Bharata
भारत:
Adhikarana
TypeNoun
Rootभारत
FormMasculine, Vocative, Singular
निष्ठुरःharsh, cruel
निष्ठुरः:
Karta
TypeAdjective
Rootनिष्ठुर
FormMasculine, Nominative, Singular
त्वम्you
त्वम्:
Karta
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormNominative, Singular
एवindeed, alone
एव:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootएव
माम्me
माम्:
Karma
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormAccusative, Singular
वेत्थyou know
वेत्थ:
Karta
TypeVerb
Rootविद्
FormPerfect, 2, Singular
यथाhow, as
यथा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootयथा
बलःstrong
बलः:
Karta
TypeAdjective
Rootबल
FormMasculine, Nominative, Singular
अहम्I
अहम्:
Karta
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormNominative, Singular
भरत-नन्दनO son of Bharata
भरत-नन्दन:
Adhikarana
TypeNoun
Rootभरत/नन्दन
FormMasculine, Vocative, Singular

अजुन उवाच

A
Arjuna
N
Nakula
S
Sahadeva
D
Dhrishtadyumna
S
Satyaki
D
Draupadeya (sons of Draupadi)
Y
Yudhamanyu
U
Uttamaujas
S
Shikhandi
B
Bharata (address/epithet)
K
King (addressed person, i.e., Yudhishthira in context)